Islam@ Fransiayum ev Germaniayum / Իսլամը Ֆրանսիայում և Գերմանիայում

Islam@ Fransiayum ev Germaniayum / Իսլամը Ֆրանսիայում և Գերմանիայում :
Նյութը `

Քաղաքացիական հասարակություն, կրոն և ինտեգրացիա. Իսլամը Ֆրանսիայում և Գերմանիայում

Ռիվա Կաստորյանո, Փարիզի հասարակական գիտությունների հոտազոտությունների Բարձր Դպրոցի փիլիսոփայության դոկտոր: 1984-1987թթ. դասավանդել է Հարվարդի համալսարանում: 1988-ից դասավանդում է Սեանս Պո եւ մի շարք այլ հեղինակավոր համալսարաններում: Հոդվածը հրատարակվում է հեղինակի համաձայնությամբ:
Այս հոդվածը դիտարկում է կրոնը, մասնավորապես` իսլամը, որպես նորահայտ էթնիկական միավոր Ֆրանսիայում և Գերմանիայում ու փորձում պարզել, թե ինչպե՛ս է իսլամը ներկայանում ու ընկալվում եկեղեցու և պետության փոխհարաբերության սկզբունքների համատեքստում, այս երկրներից յուրաքանչյուրում առանձին և Միացյալ Նահանգների համեմատությամբ:
Եթե Միացյալ Նահանգներում կրոնը պլյուրալիզմի տարր է, և իսլամը, էթնիկական այլ խմբերի պես, ,փոքրամասնության կրոնե է, ապա եվրոպական պետություններում իսլամը ,կրոնական փոքրամասնությունե է: Այս սկզբունքային տարբերությունն արտացոլվում է եվրոպական երկրներում և Միացյալ Նահանգներում մշակութային բազմազանության ընկալման ու պրակտիկայի մեջ: Խնդիրը, մի կողմից` պետության սկզբունքների և իդեալների շարունակականությունն ապահովելն է, իսկ, մյուս կողմից` իսլամի և աշխարհիկ լիբերալ (ազատական) եվրոպական հասարակության ինտեգրացումը:
Լեզվի պես` կրոնն էլ ազգի պատմության մասն է: Նույնը կարելի է ասել նաև կրոնի և պետության առանձնացման մասին: Լուսավորչության փիլիսոփայությունը, որ ընկած է եվրոպական աշխարհիկ քաղաքականության հիմքում, հատկապես` Ֆրանսիայում, կրոնը համարում է հավատացյալների անհատական ոլորտը` վերջինս հակադրելով ,հանրային բանականությանըե: Էմանսիպացման (կանանց ազատագրման) շարժումը, որը հետևեց լուսավորչականությանը, անհատին ազատեց կրոնական և համայնական սահմանափակումներից ու նպաստեց անհատ քաղաքացիներից կազմված քաղաքական հանրույթի ինտեգրացմանը: Գերմանիայում, ռեֆորմացիայի և կրոնական պատերազմների հետևանքով` կրոնական համայնքները կորպորատիվ (նեղ խմբակային) բնույթ ստացան: Այսօր Եվրոպայում կրոնը կրկին հասարակական քննարկման առարկա է դառնում, ինչը բացատրվում է հետգաղութատիրական շրջանում ներգաղթած նորաբնիկների փաստով, որոնց մեծամասնությունը մուսուլման են: Արևմտյան երկրների քաղաքացիություն ստացած մուսուլմանները, ովքեր արևմտյան պետության բնույթը ձևավորած եկեղեցու և պետության փոխհարաբերության մասնակից չեն եղել, այժմ պահանջում են, որ իսլամն ընդունվի և ներկայացված լինի այս պետություններում: Իսլամի հավաքական ինքնությամբ բնակչության և կայացած արևմտյան քաղաքական ավանդույթի բախումն անորոշ է դարձնում անհատականի ու հասարակականի միջև ընդունված սահմանագիծը:
Իսլամի առաջացումը որպես վերազգային քաղաքական ուժ քաղաքացիության և լոյալության (օրինապահության) առումով լարվածության ու կասկածների տեղիք է տվել: Որոշ եվրոպացիներ համոզված չեն, որ իսլամն ու Արևմուտքը համատեղելի են, իսկ իսլամի հետևորդներն ունակ են ընդունել արևմտյան ,համամարդկայինե արժեքները: Ֆրանսիացիների շրջանում անցկացված հարցումը պարզել է, որ անհանգստությունը կապված է ոչ այնքան ներգաղթածների, որքան հենց իսլամի՛ հետ: 1985թ. այս հարցման մասնակիցների մեծ մասը կարծում էր, թե ներգաղթածներից շատերը (նկատի ունեն հյուսիսաֆրիկացիներին) ,չեն կարող ինտեգրվել ֆրանսիական հասարակությանըե, և այս կարծիքը մուսուլման ներգաղթածներին բացառում էր ազգային ինքնությունից: Սակայն Ռուշդիի խնդիրն Անգլիայում և գլխաշորի խնդիրը Ֆրանսիայում ցույց են տալիս, որ հարցն այլևս ներգաղթածների ինտեգրումը չէ, այլ` կրոնի, այսինքն` իսլամի և եվրոպական երկրներում ու Եվրամիությունում նորահայտ փոքրամասնության ընդունումը:
Ներգաղթածների ինտեգրացման խնդրի ուսումնասիրությունները հիմնականում դիտարկել են ինտեգրացման ձևերի հարաբերությունը քաղաքացիության սկզբունքների հետ (Բրուբեյքեր, 1992): Սակայն անհրաժեշտ է, որ կրոնի մասին քննարկումները դիտարկեն եկեղեցու և պետության միջև հարաբերությունը, որ մեկնաբանեն ու ձևակերպեն մուսուլմանների ներգաղթի հետևանքով առաջացող բազմազանությունը: Եվրոպական մշակութային բազմազանության և ինքնության քաղաքականության առումով` ներգաղթածների փաստը փորձություն է սեկուլյարիզմի (աշխարհականացման)` պետության և եկեղեցու անջատման դոկտրինի համար: Իսլամի պետական ճանաչումը մարտահրավեր է մշակութային բազմազանության վերաբերյալ ժողովրդավարական պետությունների մոտեցմանը և հակասում է ձուլման ու բազմամշակութայնության դիխոտոմիական (երկճյուղային) տեսակետին (Ֆրիման, 2004): Ներկայիս ,ճանաչման քաղաքականությունըե հաշվի առնելով` ես կարծում եմ, թե ժողովրդավարական երկրները չեն կարող տարբերակել բազմամշակութայնությունը ձուլումից և հստակ տարանջատել սոցիալական, մշակութային ու քաղաքական ոլորտները:
Հասարակական դաշտում և քաղաքական հանրույթում առաջացած աշխարհիկ պետւթյուններում իսլամի ստեղծած բախումը հանգուցալուծելու նպատակով` առաջատար լիբերալ պետությունները պետք է արձագանքեն փոխլրացնող երկու պահանջի. մեկը` ինստիտուցիոնալ, մյուսը` քաղաքական: Ինստիտուցիոնալ պահանջի կատարման դեպքում աշխարհիկ պետությունը պետք է փոփոխի իր ինստիտուտներն այնպես, որ իսլամն ընդհանուր ճանաչում ստանա կամ էլ, ինչպես Բիկու Փառեխն է առաջարկում` ընդլայնի իր ինստիտուտներն ու ներառի նորահայտ իսլամը եվրոպական հասարակություններում: Քաղաքական պահանջի դեպքում պետությունները պետք է որոնեն միջոցներ, որոնցով կապահովեն հավասար ինստիտուցիոնալ ներկայացվածության և քաղաքացիության հարցը: Իսկ ինչպե՞ս կարող են մուսուլմաններն ինտեգրվել քաղաքական հանրույթին: Ինչպե՞ս է կարելի ընդհանուր անդամակցություն ու ընդհանուր քաղաքացիական մշակույթ ապահովել, ինչն էլ, իր հերթին` կապահովի քաղաքացիների ինքնությունը: Խնդիրը ներկայումս իսլամի ընդունումն է որպես Եվրոպայի պատմական շարունակություն: Քաղաքական մոտեցումը կտրականապես մերժում է հաճախ մեջբերվող այն փաստարկը, թե իսլամն ու արևմտյան ժողովրդավարական պետությունները բնույթով ,անհամատեղելիե են:
Երկու մոտեցումն էլ համարում են, թե անհրաժեշտ է համատեքստային վերլուծություն կատարել, որի հիմնական առարկան այն է, թե ինչպե՛ս պետք է պետական ինստիտուտները փոփոխվեն, որ հստակեցնեն ազատ ժողովրդավարական հասարակությունում քաղաքացիության հարցը: Այս հոդվածում փորձ է արվել` քննել կրոնը, մասնավորապես` իսլամը, որպես Ֆրանսիայում ու Գերմանիայում նորահայտ էթնիկական միավոր, ուսումնասիրել, թե ինչպե՛ս է ներկայանում ու ընկալվում իսլամը` ընդունված այն սկզբունքների հետ հարաբերության առումով, որոնք այս երկու երկրում պայմանավորում են եկեղեցու և պետության փոխհարաբերությունը, ինչպես նաև` Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հետ համեմատության մեջ:

ԿՐՈՆԸ` ՖՐԱՆՍԻԱՅՈՒՄ ԵՎ ԳԵՐՄԱՆԻԱՅՈՒՄ ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ՄԻԱՎՈՐ

ԱՄՆ-ում վերջին ներգաղթածների շրջանում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հյուրընկալ երկրում նրանց ստեղծած համայնքները հիմնված են կրոնի վրա: Տարբեր ազգություններ հաճախ ներկայացնելով` եկեղեցին այն կենտրոնն էր, որի շնորհիվ նրանք պահպանել ու ժառանգել են իրենց հին երկրների արժեքները: Ըստ Չարլզ Հիրշմանի (2004)` տարիների ընթացքում` ,ներգաղթածներն ամերիկացի են դառնում` եկեղեցուն միանալով և կրոնական ու համայնքի կյանքին մասնակցելովե: Վերջերս կատարված մի ուսումնասիրություն ցույց է տալիս, թե ինչպե՛ս է ԱՄՆ-ը հաջողակ դարձել կրոնական բազմազանության հարցի առումով, քանի որ` ,գաղափարական և իմաստային փոփոխության ջրաղացը շատ դանդաղ է աղում, հետևաբար` տվյալ ժամանակաշրջանում ամերիկացիներն ու դիտորդները, ավանդական սահմանումներից օգտվելով, կարող են Միացյալ Նահանգները հանգիստ անվանել կրոնական պլյուրալիզմի չափանիշե (Հաթչիսոն, 2003): Փիթեր Շուքը (2003) հարցնում է, թե` ,ինչո՞ւ է կրոնական բազմազանության պահպանումը սահմանադրական արժեքե, և կարծիք է հայտնում, թե կրոնական բազմազանությունն սկիզբ է առել 1965թ.` որպես ներգաղթածների ձուլման քաղաքական իդեալ: Նա ցույց է տալիս, որ պատմության մեջ` ,կրոնական ինքնությունը կարևոր, հաճախ որոշիչ դեր է ունեցել` այդ ինքնությունն ունեցողներին դեպի ամերիկյան քաղաքացիական հասարակությունն ուղղորդելով, ինտեգրելով և, ի վերջո` քաղաքական կառավարման մասնակից դարձնելովե:
Ֆրանսիայում այսպիսի ձուլման տեսանկյուններից մեկն այն է, որ ներգաղթածներն ընդունել են կրոնի ու հասարակական կյանքի առանձնացումը: Պատմական ուսումնասիրությունը ցույց են տվել, որ, որպես ազգային միասնության հիմք` ,ձուլման պաշտամունքըե քաղաքացուն իր սեփական լեզվական կամ կրոնական ծագման հանդեպ ,անտարբերե է դարձրել, ինչը թաքցվում կամ ճնշվում է անհատի կյանքում, եթե նա անցնում է ,ինստիտուտներիե ջրաղացի միջով (Նուարիել, 1987): Նույնը կարելի է ասել 20-րդ դարի Գերմանիայի մասին, որտեղ գերմանացումը նշանակում էր հարկադրված ձուլում` հաշվի առնելով ոչ թե կրոնը, այլ` լեզուն:
Սակայն, ինչպես Ժորժ Բալանդիերն է իրավացիորեն նշել (1988)` ,հենց կրոնը և, հատկապես` իր մշակութային կամ եկեղեցական ինստիտուտն է, որտեղ ամենից հուսալի է խարսխվում ավանդույթըե: Հասարակության մեջ նորեկների հայտնվելուն պես` կրոնն արձագանքում է անցյալի սովորույթների կորստին ու սոցիալական կապեր ստեղծում: Ներգաղթի սկզբնական շրջանում հատկապես գյուղական բնակավայրերից եկածները համայնքներ են ձևավորել հենց կրոնի՛ շուրջ: Նրանք փորձում էին սերտ կապ պահել հայրենիքի հետ և ապրում էին նահապետական ընտանիքներով, որ հնարավորինս պահպանեին մշակութային ավանդույթները: Կրոնն ապահովում էր բարոյական և հասարակական կարգի, ազգային հպարտության ու ինքնահաստատման կարևորագույն բաղադրիչները: Այս զգացմունքների արդյունքը ,պաշտպանողական ավանդապահություննե էր, որը նորեկին պահպանում էր ձուլման ,վտանգիցե, եթե ներգաղթածի ու տվյալ հասարակության կրոնը նույնն էր: Որպես օրինակ` լեհերի ներգաղթը Ֆրանսիա դիտարկելով` Ժանին Պոնտին ցույց է տվել, որ եկեղեցին ,հոգու դիմադրություննե էր ապահովում: Ազգային և կրոնական այս միախառնված զգացմունքը Պա դը Կալեի լեհ գաղթական ընտանիքներին ստիպում էր քահանա հրավիրել Լեհաստանից, որ նա կազմակերպեր տեղական համայնքի կյանքը (Պոնտի, 1988): Իսկ 1970-ականների սկզբին Ֆրանսիա և Գերմանիա գաղթած մուսուլմաններն իրենց հայրենիքից իմամների էին հրավիրում, որ նրանք տեղական իշխանությունների հետ համաձայնության գային ու ղեկավարեին աղոթատեղիները: Այս իմամները պետք է օգնեին ներգաղթածներին իրենց բարոյական արժեքները և ինքնությունը փոխանցելու երեխաներին` շաբաթ օրը երեկոյան կամ կիրակի օրը Ղուրանի դասեր նրանց տալով: Ավելին` իմամներն այնքան երկար էին մնում, որ համայնքներում կենտրոնական անձ էին դառնում` հատկապես, երբ անհրաժեշտ էր լինում աղոթել մահացածների համար, նրանց դագաղներ պատրաստել ու դիակը հայրենիք ուղարկել:
Այս առումով` կրոնի դերը սահմանափակվում է ընտանիքի և տեղական համայնքի կյանքով: Չնայած ներգաղթածներն իսլամի մասին խոսում են որպես սովորույթի, ավանդույթի ու բարոյական արժեքի` իսլամի ընկալումը, որպես ,հիմնական տարբերությունե` թե՛ ներգաղթածների, թե՛ պետական իշխանության կողմից քայլ է դեպի ազգային խմբի ձևավորում և ճանաչում, ինչն էլ առաջացնում է □պատկանելության գիտակցում□:
Այս գիտակցումն ինստիտուցիոնալ հիմք ստացավ, երբ 1981թ. սոցիալիստ կառավարությունն առաջադրեց ,տարբերության իրավունքըե, որի ամրագրմանը հետևեց օրենքը, որն օտարերկրացիներին թույլ էր տալիս հիմնել իրենց կազմակերպություններն ու այդպիսով ,ինստիտուցիոնալե բնույթ հաղորդել այս տարբերությունը: Հավաք բնակության վայրերում միջանձնային կապերի վրա հիմնված միավորումներն այսուհետ, ի դեմս հայրենակցական միությունների` ինտիտուցիոնալ ու ձևականացված տեսք ստացան: Մինչ այժմ` արհեստակցական միությունների, քաղաքական կազմակերպությունների կամ կուսակցությունների (հատկապես` Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության) անդամ օտարերկրացիները կազմակերպվել են հատուկ մշակութային հատկանիշների շուրջ, որոնք ստեղծվել ու հաստատվել են` քաղաքականության հետ իրենց կապի շնորհիվ: Եթե 1960-ականներին կամ 1970-ականներին ներգաղթածներն իրենց շահերն արտահայտում էին դասի մակարդակով, ապա երիտասարդ սերունդը` որպես մշակութային կամ կրոնական ,ծագում և ինքնությունե, որոնք վերաիմաստավորվել են կոլեկտիվ նոր գործողությունների շրջանակում: Այս միությունները հանգրվան, կարելի է նույնիսկ ասել` ապաստարան են դարձել, որտեղ մշակույթը, կրոնը, ազգությունն ու հայրենիքը մեկնաբանվում են, ընկալվում և արմատ գցում:
Պետությունն օրինականացրել է գաղթականների միությունների ստեղծումը: Պետական իշխանության նպատակն է տարբերությունների մասին նպաստավոր հանրային կարծիք ձևավորելն ու ռասիզմի (ցեղապաշտության) դեմ պայքարելը: Հավաքական ինքնության ինստիտուցիոնալացունը միությունների միջոցով խրախուսելով` պետությունը նպատակ ուներ տարբերությունները ներառել իր գաղափարական շրջանակի ու կառույցների մեջ: Այսպիսով` պոպուլիստական (ամբոխահաճո) գործողությունը վերածվեց քաղաքականության: Միությունների գործիչնե¬րի կարծիքով` ինքնությունն այժմ իրենց համայնքի կառուցվածքի մի տարրն է, որն օգտագործվում է հանուն պետական ռեսուրսի պայքարում:
1980-ականներին միությունների տարածմամբ` իսլամն այս քննարկման մեջ գործուն դերակատարում ունեցավ: Նույնիսկ աշխարհիկ միություններն սկսեցին իսլամական տոներ նշել` Ռամադանը, զոհաբերությունը: Թեև պետությունը կրոնական կազմակերպություններին պաշտոնապես չի աջակցում` իսլամական ինքնության ու մշակույթի հանրային ծառայությունների և համայնքային խմբերի պետական ֆինանսավորումը բարձրացրեց այս կրոնական կազմակերպությունների հարգը մուսուլման բնակչության շրջանում: Սկզբնական շրջանում աշխարհիկ միություններում մշակույթի ընդամենը մեկ բաղադրիչ դիտվելով` իսլամը ներկայումս ինքը` մշակույթն է նշանակում ու ինքնությունը վերահաստատելու ևս մի ձև է դարձել:
Այս վերահաստատումն արտահայտվեց` այսպես կոչված գլխաշորի հարցի հետ կապված: Այս խնդիրն առաջին անգամ ցնցեց ֆրանսիական հասարակությանը 1989 թ. նոյեմբերին, երբ երեք անչափահաս աշակերտուհի դպրոց գնացին մուսուլմանական գլխաշորով: Այդ իրադարձությունը խոսակցությունների ալիք առաջացրեց` ներգաղթածների վերջին ալիքի ու ազգի ինքնության մասին: Շեշտը դրվում էր իսլամի և ֆրանսիական հասարակության աշխարհիկ սկզբունքների հետ համատեղելիության խնդրի վրա: Ավելին` փորձ էր արվում տարբերակել ֆրանսիական սեկուլյարիզմն այլ արևմտյան երկրներից: Հասարակական կարծիքն ու պետական իշխանությունը բաժանվել էին հանրապետական պահպանողականության և բազմակարծիք ազատականության միջև: Քաղաքական շրջանակները և որոշ մտավորականներ անհրաժեշտ համարեցին հասարակությանը հիշեցնել Հանրապետության և ,ազգային ինքնությանե հիմնարար սկզբունքներն ու աշխարհիկ երկրում ներգաղթածների ,կենսակերպիե մասին:
Այնուամենայնիվ, սեկուլյարիզմը մշակույթի և կրոնի միջև հստակ սահման չի դնում: Կրոնական պատկանելությունը մշակույթի մեջ է, մինչդեռ կրոնը հավատ կամ պրակտիկա է, որը մշակույթից մշակույթ տարբերվում է: Ֆրանսիայում ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ կրոնին ավելի ու ավելի քիչ մարդիկ են հետևում, իսկ վիճակագրություն չափելն ավելի հեշտ է, քան վերացական մշակութային իրողությունները: Աշխարհիկության սկզբունքի կայացման հետ` այսպիսի անկում է արձանագրվել բոլոր այն կրոնների դեպքում, նաև` այսօրվա իսլամի դեպքում, որոնք պետության շրջանակից դուրս էին: 1989թ. գլխաշորի դեպքի հետ կապված` աշխարհիկության սկզբունքն սկսեց տարբեր կերպ մեկնաբանվել և, կարծես` Ֆրանսիայի ,պետական կրոնըե դարձավ: Ներկայումս աշխարհիկության նոր սահմանման համար իսլամը հիմք է և յուրատեսակ հայելի: Գլխաշորն սկսեց դիտվել որպես մարտահրավեր ոչ թե հասարակ □հողագործի□, այլ` օտարերկրացու և ներգաղթածի ու ,ֆրանսիացուե ձուլման համար (Վեբեր, 1979):
Գլխաշորի դեպքից հետո իսլամի շուրջ բանավեճ սկսվեց` պետության և կրոնի հարաբերությունը վիճարկելով (Կաստորյանո, 2002): Քննարկման առարկա դարձան, մի կողմից` ազգային ինքնության ֆրանսիական ընկալման, մյուս կողմից` ներգաղթածների վերջին ալիքի ինքնության հավասարակշռության հարցերը: Այս երկճյուղման մեջ առաջինը վերափոխվում է աշխարհիկության, իսկ երկրորդն իսլամի շուրջ է, և ,Ղուրանի օրենքըե մարտահրավեր է դառնում Հանրապետության օրենքին` տեղական մուսուլմանական կազմակերպությունների կողմից տարածվելով արվարձաններում: Թեև հանուն աշխարհիկության քաղաքական գործիչները համախմբվեցին գլխաշորի խնդրի շուրջ, սակայն այս համախմբումն ուժեղացրեց իսլամի դերը Հյուսիսային Աֆրիկայից ներգաղթածների ու նրանց ժառանգների հավաքական ինքնության մեջ` կրոնական ինքնությունը բարձր դասելով ազգային պատկանելությունից: Ինչպես Հիրշմանն է նշում (2004) ԱՄՆ-ում ներգաղթածների ձուլման մասին Օսքար Հանդլինի տեսակետի առիթով` ,երկրորդ կամ երրորդ սերնդում ազգային ծագումը միախառնվում է կրոնական պատկանելությանըե: Սակայն Ֆրանսիայի դեպքում այդ նույն կրոնական պատկանելությունն, ավելի շուտ, հասարակական կարծիքի, պետական իշխանության ու ներգաղթածների փոխհարաբերության հետևանք է, քան ձուլման սերնդային գործընթաց` ինչպես ԱՄՆ-ի դեպքում:
Միևնույն ժամանակ, խիստ կրոնական բնույթի միությունները մերժելով` պետությունն ուժեղացրեց իսլամի դերը ինքնության հարցում: Իսլամն ընկալվում է որպես հպարտության առարկա` իբրև թե աշխարհիկ, պետական գերատեսչություններից հովանավորվող մշակութային կազմակերպություններից անկախ գործելու համար: Մուսուլմանական կրոնական հաստատություններն իրենց դիտում են մշակութային կազմակերպություններին այլընտրանք ու պարփակվում են իրենց շրջանակում, սակայն շատ հաճախ գործում են մշակութային միություններին զուգահեռ, երբ հարցը սոցիալական օգուտին է վերաբերում: Գաղթականների թաղամասերում կատարվել է մշակութային և կրոնական միությունների ,աշխատանքի սոցիալական բաժանումե. մինչ այսպես կոչված աշխարհիկ միություններն զբաղվում են սոցիալական հարցերով, կրոնականներն զբաղվում են ինքնության հարցով:
Գլխաշորի խնդրի հետ կապված հավաքագրումն ուժեղացրել է իսլամական միությունների ղեկավարող դերը` որպես իսլամի շուրջ համախմբված համայնքի ներկայացուցիչների: Իմամները, ում ուղարկել են հայրենիքից` երկկողմանի համաձայնագրերի հիման վրա նրանց պաշտոնական կարգավիճակ շնորհելով, կամ ովքեր ներկայացնում են քաղաքական կուսակցություններ, ինչպես, օրինակ` Իսլամական ազատագրական ճակատն Ալժիրում կամ Ֆազիլեթ կրոնական կուսակցությունը Թուրքիայում, ինքնահռչակվել են իրենց ,համայնքիե խոսնակ: Սակայն, լարվածությունը մեղմելու նպատակով բոլոր գաղափարախոսությունների իմամներին բանավեճի մասնակից դարձնելով, ֆրանսիական պետությունն անուղղակիորեն մեծացրեց կրոնական միությունների բանակցային ուժը` մյուսներին դեպի իսլամի դաշտ մղելով: Մշակութաբանական և գաղափարական այս հանրային քննարկման մեջ շեշտը դնելով իսլամի վրա` որպես ֆրանսիական հասարակության նոր սուբյեկտի կամ օբյեկտի, և մուսուլման բնակչության վրա` մուսուլման ընտանիքներին հնարավորություն ընձեռվեց կրոնական ինքնությունը դնելու իրենց քաղաքական շահերի կենտրոնում: Իսլամի առկայությունը հասարակական դաշտում համապատասխանում է էթնիկական խմբերի գոյությանն ԱՄՆ-ում: Իրենց ինստիտուտների ճանաչումը պահանջող կրոնական համայնքներ ստեղծելու փորձերը Ֆրանսիայում քաղաքական և էթնիկական համայնքների միջև սահմանների վերաբերյալ վեճերի տեղիք են տվել:
Մինչ Ֆրանսիայում իսլամական գլխաշորի մարտահրավերից սեկուլյարիզմը գոյաբանական ճգնաժամ էր ապրում, Գերմանիայի քաղաքական շրջանակներում կարծում էին, թե ֆրանսիացիների մտահոգությունը չափազանցված էր: Գերմանական մամուլի հրապարակումներում հաճախ կարծիք էր հայտնվում, թե գլխաշորով աղջիկները ֆրանսիացիներին մտահոգում են, քանի որ, նրանց կարծիքով` դա սպառնում էր հանրապետական ավանդույթին, մինչդեռ Գերմանիայում գլխաշորով փողոց դուրս գալը հանգիստ էր ընդունվում:
Ֆրանսիայում գլխաշորի շուրջ ծագած վեճի հանդեպ գերմանական հասարակության վերաբերմունքը կարելի է երկու ձևով մեկնաբանել: Առաջինը եկեղեցու և պետության անջատման տարբեր ընկալումն է ու Գերմանիայում կրոնի ազատության ավելի հստակ ըմբռնումը: Երկրորդն օտարերկրացիների հագուստի հանդեպ ընդհանուր անտարբերությունն է, քանի որ նրանց համարում են ոչ թե ազգի մի մասը, այլ` առանձին բնակչություն: Եթե Գերմանիան ներգաղթ չունի, ինչպես որոշ ժամանակ պաշտոնապես ասվում էր, ապա ,հյուրերիե կրոնական սովորույթներով չեն հետաքրքրվում քանի դեռ նրանք հասարակական կարգը չեն խախտում ու մնում են քաղաքացիական հասարակության շրջանակներում:
1980-ականներին թուրք ներգաղթածների ժառանգները Գերմանիայում հասարակական ասպարեզ դուրս եկան` իրենց հավաքական ինքնության ճանաչումը պահանջելով: 1981թ. կառավարությունն ստեղծեց Բեռլինի Օտարերկրացիների կոմիտեն: Այս դաշնային կառույցն իրավասու էր տեղական մասշտաբի որոշումներ ընդունելու և սկզբունքորեն օգնում էր այլազգիներին` իրենց սեփական կազմակերպությունները ստեղծելու հարցում: Ֆրանսիայի Սոցիալական ծրագրերի հիմնադրամի պես` Կոմիտեն ֆինանսավորում է ներգաղթածների միությունների ստեղծման ծրագրեր, որոնք համարվում են սոցիալական աջակցության մի ձև, որը միտված է երիտասարդ այլազգիների և գերմանացիների համատեղ գործունեության խթանմանը: Սոցիալական աջակցության մեջ է ընդգրկվում դեվիանտների (շեղվածների), գործազուրկների, օրինախախտների, հանցախմբերի երիտասարդ անդամների ռեաբիլիտացումը (վերականգնումը): Այս գաղափարը, ըստ էության` նման է ԱՄՆ-ի ազգային կամ կրոնական (կամ` երկուսն էլ միասին) կազմակերպություններին որպես հասարակությանն ինտեգրվելու միջոց: Սակայն Գերմանիայում էթնիկական խմբի հատկանիշ է համարվում ազգությունը (օրինակ` թուրքերի դեպքում), իսկ Ֆրանսիայում` կրոնը: Երբ 1998թ. քննարկվում էր Գերմանիայի քաղաքացիություն շնորհելու մասին օրենսդրությունը, պատահական չէր, որ Գերմանիայի քաղաքացիություն ստացած, ծագումով աֆղան մի ուսուցչուհի, ով Բադեն Վյուրտեմբերգում քաղծառայող էր ու աշխատանքի էր գնում գլխաշորով, գերմանական իշխանություններին նույնքան մտահոգեց, որքան գլխաշորով ուսանողուհիների դեպքը Ֆրանսիայում: Որպես արդյունք` Կարլսրուեի դատարանի որոշմամբ ուսուցչուհին հեռացվեց դպրոցից և քաղծառայությունից:
Այդ ժամանակից` գլխաշոր կապող քաղծառայողների և, հիմնականում` ուսուցիչների վերաբերյալ բազմաթիվ հասարակական քննարկումներ են տեղի ունեցել: Եթե Ֆրանսիայի իշխանությունն սկզբում նախընտրում էր աշակերտների ծնողների և ուսուցիչների կամ դպրոցների ղեկավարության համատեղ քննարկումները, ապա Գերմանիայում դիմում են դատարան, որի որոշումները կարող են տարբեր լինել` երկրամասից կախված: Որոշ դեպքերում որպես փաստարկ ներկայացվում են ուսուցիչների ձեռնահասությունն ու որակը (Բադեն Վյուրտեմբերգում և Լայպցիգում), այլ դեպքերում` հանրակրթության և Արևմտյան կրթության ու օրենքների համատեղումը (Տիերցում և այլուր): Այս քննարկումը, կարելի է ասել` կապված է քաղաքացիության և այլազգի համայնքի ու քաղաքական հանրույթի և քաղաքացիական հասարակության ինտեգրման քննարկմանն ու այն հարցին, թե արդյոք այլազգիները պե՞տք է մնան որպես այլազգի համաքաղաքացիներ, թե՞ դառնան լիարժեք քաղաքացիներ` հավասար իրավունքներով և պարտականություններով:
Այսպիսով` երկու երկրում էլ համայնքի ստեղծումը դարձավ ինքնությունը հստակեցնելու մի ,տարբերակե (Գոլբուրն, 1915), որը կարող է դրվել կոլեկտիվ նախաձեռնության և ինքնահաստատման հիմքում: Կրոնի հատկանիշը Ֆրանսիայում և ազգությունը Գերմանիայում համապատասխանում են այս պետություններում առկա տարբերության ու էթնոսի ընկալումներին: Ներգաղթած բնակչության բնորոշումը որպես փոքրամասնություն Եվրոպայում մոտ է իրենց հայրենիքում առկա կոլեկտիվ ինքնությանը: Հյուսիսային Աֆրիկայում ազգությունն ու կրոնը պաշտոնապես նույնն են, Թուրքիայում սեկուլյարիզացիան պաշտոնապես ամրագրվել է, և զավեշտալի է, բայց` փաստ, որ Եվրոպա գաղթած թուրք մուսուլմանների շրջանում իսլամն ազատագրվել է ազգային ու քաղաքական թաբուից: Այնուամենայնիվ, կոլեկտիվ պահանջների օրինականությունը թե՛ Ֆրանսիայում, թե՛ Գերմանիայում հիմնված է Արևմուտքի ազատական հասարակությունների բազմամշակութայնության և մշակութային տարբերությունների վրա: Խնդիրն այն է, թե ինչպե՛ս ապահովել սեկուլյարիզմի սկզբունքների ու իդեալների պատմական շարունակականությունը և, միաժամանակ` ինտեգրել իսլամի առաջացրած կրոնական բազմազանությունը:

ՍԵԿՈՒԼՅԱՐԻԶՄՆ ՈՒ ԻՍԼԱՄԸ

1958թ. ընդունված Ֆրանսիայի Սահմանադրության 2-րդ հոդվածով` ,Ֆրանսիան միատարր, աշխարհիկ, ժողովրդավարական և սոցիալական հանրապետություն է, որն ապահովում է իր բոլոր քաղաքացիների հավասարությունը օրենքի առջև` առանց ծագման, ռասայի և կրոնի տարբերակման, և հարգում է բոլոր հավատքներըե: Այս առումով` Ֆրանսիայի Սահմանադրությունը չի տարբերվում ԱՄՆ Սահմանադրությունից, որն ընդգծում է ,կրոնական բազմազանությունը որպես արժեքե (Շուք, 2003): Տարբերությունն այս երկրներում կրոնական բազմազանության կազմակերպումն է, պետության հետ հարաբերությունը, կրոնի ու պետության տարանջատման մեկնաբանությունը, և ոչ թե` իրավական սահմանումը:
Մեկնաբանությունն ու կիրառումը տարբեր է` պետականաշինության հիմքում առկա պետական, կրոնական, մշակութային և քաղաքական ծրագրերի ազգային առանձնահատկություններից կախված: Հաստատվելով ու ընկալվելով որպես կրոնին □բանական□ մոտեցում` սեկուլյարիզմի գաղափարը, սկզբունքն ու պրակտիկան վերջին երկու տասնամյակում հասարակական քննարկման առարկա են դարձել արևմտյան պետություններում, որոնք իրենց պետական տարածքում և հասարակությունում բախվել են իսլամի խնդրին: Թեև սեկուլյարիզմը ներկայացվում է որպես արևմտյան հասարակության հիմնարար արժեք, սակայն քննարկումը վեր է հանել ազատական պետություններում սեկուլյարիզմի գաղափարի, ինչպես նաև` ձևավորման ու կայացման անորոշությունը: Այս հստակության բացակայության պատճառը հասկացության ոչ ճշգրիտ սահմանումն է և սոցիալական իրողությունների հետ անհամապատասխանությունը: Սա նշանակում է, թե սկզբունքի ու կիրառման մեջ տարբերություն կա, երբ խոսքը վերաբերում է այնպիսի կրոնի, ինչպես իսլամը, որը մինչ այժմ պետության և եկեղեցու հարաբերության ոլորտից դուրս է եղել:
1905թ. պետության ու եկեղեցու իրավական տարանջատումից ի վեր` աշխարհիկության սկզբունքը մշտապես առկա է եղել պետության և եկեղեցու հարաբերության քննարկումներում: Այս առանձնացումը մեկնարկել է Լուսավորչության հետ, երբ աշխարհիկությունն առաջին անգամ սահմանվել է որպես ,կրոնից հեռացումե և ,անհատի բանականությունը հօգուտ պետությանե: Հանրապետական Ֆրանսիայում սեկուլյարիզմը դարձավ դոգմ, որն ընկալվում էր որպես հանրապետական մշակույթի բնորոշում` կղերականությանն ու պետությանը հակադրվելով: Ֆրանսիական հանրապետության համար սեկուլյարիզմը համարվել է առաջընթաց, արդիականացում, եկեղեցու ղեկավարած համայնքից անցում դեպի օրենքով ղեկավարվող պետություն: Աշխարհիկ կառավարման նոր կառույցը կրոնական համայնքը փոխարինեց քաղաքական հանրույթով, կրոնը հեռացրեց հասարակական-քաղաքական կյանքից և հակակրոնական ու հակակղերական քննարկում սկսեց, որը դեռ շարունակվում է` աշխարհիկությունը պրակտիկայի վերածելով:
Ֆրանսիայում եկեղեցու և պետության առանձնացմամբ կաթոլիկական հոգևորականությունը, Բողոքական եկեղեցիների ազգային դաշնության բողոքականներին և Նապոլեոնի օրոք ստեղծված Կոնսիստորիայի (Եկեղեցական խորհուրդ) հրեաներին իրավական կարգավիճակ շնորհվեց: Սակայն աշխարհիկության ,համապարփակությունըե հիմնվում է հավասարության սկզբունքի վրա, որի համաձայն` ազգային մեծամասնության կրոնը չի կարող փոքրամասնության կրոնի նկատմամբ գերիշխող դիրք ունենալ: Այսպիսով` կրոնի նկատմամբ պետության չեզոք դիրքը հեռու է քաշվում կրոնից, բայց երաշխավորում է անհատների □խղճի ազատությունը□: Մասնավորի ու կրոնականի երկճյուղված տարանջատումը հասարակականից և քաղաքականից բազմաթիվ հակասությունների տեղիք է տվել, քանի որ հարցականի տակ է դնում կրոնի բարոյական աջակցությունը հասարակական կյանքին ու վերջինիս փոխարինումը ,քաղաքացիական առաքինություններովե, որոնք անհրաժեշտ են` հասարակական դաշտը սահմանելու համար: Հակառակ ամերիկյան այն ընկալման, որ` ,սոցիալական ու քաղաքացիական ինտեգրացումը հնարավոր է ազգային եկեղեցիներում կրոնի մասնակցության միջոցովե, ինչպես Հիրշմանն է նշում (2004)` Ֆրանսիայում աշխարհիկությունը ենթադրում է անհատների մասնակցությունը քաղաքականությանը որպես քաղաքացիների, ովքեր ազատ են համայնքային ու էթնիկական կապերից և հավասար են օրենքի առջև: Ներկայացուցչական ինստիտուտները համապատասխանեցվել են սկզբունքին, և հատուկ կարգավիճակ է շնորհվել մեծամասնության եկեղեցուն ու հոգևորականությանը, ինչպես նաև` քաղաքացիական հասարակության մեջ առկա` ,փոքրամասնությունե կազմող կրոններ¬ին:
Գերմանիայում Լուսավորչության փիլիսոփայությունը կրոնին դեմ չէր` այնպես, ինչպես ռացիոնալիզմը դեմ չէր բողոքական կրոնապաշտությանը: Հավասարության հիմնական խնդիրը հոգևորականության, ազնվականության, միջին դասի ու գյուղացիության միջև առկա անջրպետների վերացումն էր: Այս դեպքում Լուսավորչությունը վերաբերում է թե՛ սեկուլարիզմին, թե՛ արդիականացմանը (Մյուլլեր, 1995): Դաշնային պետության ձևավորումից հետո Kulturkampf-ը` 1872-1880թ.թ. Բիսմարկի և կաթոլիկական եկեղոցու միջև պայքարը, բնորոշվում էր սոցիալական ամուր կառույց երաշխավորելու փորձերով, որը կաթոլիկական եկեղեցու դերը հասցնում էր նվազագույնի` միաժամանակ սահմանափակելով բողոքականության ազդեցությունը քաղաքականության վրա:
Կարելի է ասել, թե` գերմանական սեկուլյարիզմը սկիզբ է առել 1648թ. Վեստֆալի դաշնագրով, որը ոչ միայն վերջ դրեց կրոնական պատերազմներին, այլև` ամրագրեց cujus regio, ejus religio (կրոնը իշխողինն է) սկզբունքի վրա հիմնված տարածքային դաշինքների գերակայությունն և, աշխարհիկ իշխանության համեմատ` կրոնի թուլացումը: Գերմանական սեկուլյարիզմն արտահայտվում է կրոնի ազատությամբ` հասարակական դաշտում ճանաչելով թե՛ բողոքական, թե՛ կաթոլիկ ճյուղի գոյությունը: Վայմարի Սահմանադրության 137.4 հոդվածն ամրագրում է ,խղճի և կրոնի ազատությունըե: Ավելին` օրենքը ներառում է կրոնի ու եկեղեցու տարանջատման սկզբունքը և չի ճանաչում որևէ կոնկրետ եկեղեցի (Ուեդրաոգո, 1994): Կաթոլիկների և լյութերականների կրոնական ազատությունը կորպորատիվ բնույթ ձեռք բերեց` ,հավասար իրավունքներ շնորհելով միայն որպես կորպորացիա ձևավորվածե և պետական օրենքով ճանաչված համայնքներին (Ֆրանսուա, 1993): Պատմաբան Էտիեն Ֆրանսուան ընդգծում է քրիստոնեության տարբեր ճյուղերի մտածողության մեջ ինքնության արմատացումը մարդաբանական, սոցիալական և մշակութային չափումներով, որոնք հաճախ դուրս են բուն կրոնական դաշտից:
Ֆրանսիական և գերմանական աշխարհիկությունները տարբերվում են հասարակական դաշտի ու քաղաքացիական հասարակության հետ հարաբերությամբ: Ի տարբերություն ֆրանսիական աշխարհիկության, որը կրոնը բացառում է հասարակական կյանքից, գերմանական սեկուլյարիզմի պարագայում կաթոլիկական և բողոքական եկեղեցին համարվում են պետական օրենքի մարմիններ: Գերմանիայում եկեղեցին իրավականորեն ճանաչվում է սոցիալական և բարոյական գործառույթներով, իսկ պետությունը հարկ է սահմանում, որը վճարում են տվյալ միաբանության բոլոր անդամները: Այսպիսով, ըստ Փիթեր Կացենշտայնի (1988)` եկեղեցիները կիսահասարակական, ,կիսաինքնավարե ինստիտուտներ են, որոնք կարևոր դեր ունեն գերմանական հասարակության կայունության հարցում: Ըստ այդմ` գերմանական եկեղեցիներն ու կրոնական կազմակերպություններն օժանդակում էին այլազգիներին 1960-ականներին, երբ Միջերկրածովյան ավազանում աշխատավորների կարիքները հոգում էին քրիստոնեական բարեգործական կազմակերպությունները: Կաթոլիկական Կարիտաս կազմակերպությունը հիմնականում զբաղվում էր իսպանացի ու իտալացի ներգաղթածներով, մինչդեռ բողոքական Դիակոնիշ Վերկն զբաղվում էր ուղղափառ հույների ու սերբերի խնդիրներով: 1919թ. Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության հիմնած Արբայտերվոլֆարտ (Աջակցություն աշխատավորներին) կազմակերպությունը գերմանական պետությունում ներկայացնում էր թուրք մուսուլմաններին:
Սոցիալական համախմբման մեկնաբանություններն ու սահմանումները Ֆրանսիայում և Գերմանիայում կրոնի առումով տարբեր ինստիտուցիոնալ համակարգեր են ձևավորել: Բայց երկու դեպքում էլ անձնականի ու հասարակականի տարբերակումը և կրոնի հարցում պետության չեզոքությունը հակասությունների տեղիք տվեց, երբ պետությունը բախվեց իսլամի խնդրին: Եթե ԱՄՆ-ում իսլամն էթնիկական խմբերի կրոնի ազատության մի տարր է, ապա եվրոպական պետություններում իսլամը համարվում է ,փոքրամասնության կրոնե: Այս հայեցակարգային տարբերությունն արտացոլվում է եվրոպական երկրներում և ԱՄՆ-ում բազմամշակութայնության տարբեր հասկացումներում ու կիրառություններում և բազմազանության ճանաչման մեջ:

ՃԱՆԱՉՈՒՄ ԵՎ □ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ՄԻԱՁՈՒԼՈՒՄ□

Ֆրանսիայում և Գերմանիայում բազմամշակութայնության խթանումն արտահայտվում է ճանաչելով: Եթե սեկուլյարիզմը կրոնը բացառում է հասարակական դաշտից հանուն պետության չեզոքության և քաղաքացիական հասարակությունում կրոնների հավասարության, ապա ճանաչումը հանգեցնում է հասարակական կյանքում կրոնի հավասար ներկայացվածության` ինչպես ԱՄՆ-ում մշակութային ու էթնիկական ինքնությունը: Որպես արդյունք` անձնականի ու հասարակականի միջև հստակ սահման չկա, քանի որ, ինչպես ինքնությունը քաղաքականության միջոցով, պետություները թափանցում են մասնավոր ոլորտ ու կրոնական տարբերության սոցիալական իրողությունը հասարակական ոլորտ տեղափոխում: Այս զարգացումը հանգեցնում է չեզոքություն հասկացության վերաիմաստավորման` հատկապես, երբ ճանաչման քաղաքականությունը տվյալ խումբը ,ճանաչելիե է դարձնում կրոնով: Խնդիրն այն չէ, թե ինչպե՛ս խթանել տարբերությունը, այլ` այն, թե ինչպես օժանդակել նման խմբերի ինստիտուցիոնալ միաձուլմանը: Խնդիրն այժմ այնպես գործելն է, որ այդ տարբերություններն ինտեգրվեն պետական ինստիտուտներին այլ կրոններին հավասար ներկայացվածության համար` հասարակական դաշտը պաշտպանելով պատկանելության մասնավոր արտահայտությունից ու խթանելով միասնական քաղաքացիական մշակույթի ստեղծումը, որն ընկալվում է ինստիտուցիոնալ միաձուլման միջոցով:
Սեկուլյարիզմն ազգի պատմության մի տարր է, որը կապված է կրոնի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքին և համատեքստային տարբերակներին: Թեև 1905թ. Ֆրանսիայում եկեղեցու և պետության միջև պայքարը երբեք չի անդրադարձել փոքրամասնությունների խնդրին, սակայն այսօր իսլամը կրկնակի մարտահրավեր է նետում` հանրապետության մեջ փոքրամասնության խնդիրը, որը մերժում է փոքրամասնության գաղափարը, և հասարակական դաշտում կրոնի խնդիրը: Գլխաշորի հարցը քաղաքական դասին պարզ դարձրեց, որ փոքրամասնության կրոնը հաստատվել է հասարակությունում ու հասարակական ինստիտուտներում, մասնավորապես` պետական դպրոցներում: Իսլամականների միությունների կողմնակիցների համար գլխաշորը ներգաղթած բնակչության մի մասի ինքնության հաստատման միջոց է: Այսուհանդերձ` սա մի հարց է, որի շուրջ պետական իշխանության հետ բանակցելն անհրաժեշտ է, և այս բանակցությունը պիտի լինի իսլամի և իր մշակութային արտահայտության մշտա¬կան մշակութային ու կառուցվածքային ներկայության մասին (Կաստորյանո, 2002):
Ֆրանսիայում 1990թ. գլխաշորի դեպքին հետևած` կրոնի տեղի ու դերի վերաբերյալ կրքոտ քննարկումներից հետո միմյանց հաջորդած ներքին գործերի ձախ և աջ նախարարներն իսլամական ինստիտուտներ ստեղծելու փորձ կատարեցին: 1991թ. Պիեր Ժոքսն ստեղծեց Ֆրանսիայի Իսլամի խորհուրդը, որը պետք է ուսումնասիրեր իսլամը հասարակության նորմերի պահանջներին համապատասխանեցնելու ձևերն ու հակառակը: ,Անկարող լինելով ներկայացնել իսլամը` ես մերժեցի Ժակ Բերքի առաջարկը, ով ասում էր, թե հնարավոր է խորհրդանշել իսլամըե,– ասել է նա 1990թ. ,Դեբայիե հետ հարցազրույցում:
Հաջորդ նախարարը` Պասքան, հանուն հանրապետության նախաձեռնությունից, հիմնեց Մուսուլմանների ներկայացուցիչների խորհուրդը, որի գաղափարն այն է, թե` ,իսլամի հարցով անհրաժեշտ է զբաղվել այնպես, ինչպես ֆրանսիական հարցովե: 1995թ. հունվարի 11-ին նա հայտարարեց Լը Մոնդին. ,Ես միշտ էլ ցանկացել եմ, որ հանդուրժվող կրոնից իսլամը վերածվի բոլորի ընդունած կրոնի` այնպիսի կրոնի, որը ֆրանսիական կրոնական պատկերի մի մասն էե: Նրան հաջորդած` ներքին գործերի նախարար Ժան Պիեր Շևենմենը (Սոցիալիստական կուսակցություն) հիշեցրեց, որ իսլամը` ,ոչ թե աջերի կամ ձախերի խնդիր է, այլ` ազգային հարց, որն առնչվում է հանրապետությանըե,– և հիմնեց Խորհրդատվություն հանձնաժողովը, որի անունով ամսագիր հրատարակվեց: Նա ամսագրի հենց առաջին համարում հայտարարեց, որ իր նպատակն է օգնել` ,Ֆրանսիայի մուսուլմաններին ինքնակազմակերպվել որպես կրոնական փոքրամասնությունե: Եվ, վերջապես` 2003թ. ապրիլի 16-ին ներքին գործերի նախարար Նիկոլա Սարկոզիին հաջողվեց ստեղծել Ֆրանսիայի մուսուլմանական հավատի խորհուրդը, որն ընտրեց իր առաջին ազգային ներկայացուցչին:
Այսպիսով` իսլամն ինտեգրվեց մի տրամաբանությամբ, որը Դանիել Լոչակը (1989) անվանում է ,տարբերությունների պրագմատիկ կառավարումե: Այս տրամաբանությամբ ,աստիճանաբար ներմուծելով ինստիտուցիոնալացման նվազագույն մակարդակ, որն անհրաժեշտ է փոքրամասնությունների առկայությունից բխող գործնական խնդիրների կոնկրետ լուծման համարե` ի վերջո հանգում են ,պաշտոնական ճանաչման, որը, իր հերթին` հանգեցնում է տարբերությունների ինստիտուցիոնալացմանե:
Այս գործընթացն ակնհայտորեն փորձում է կազմակերպել Ֆրանսիայում իսլամից անցումը ֆրանսիական իսլամի, որը կարտահայտվի ու կզարգանա պետական ինստիտուտների շրջանակում և կազատվի արտաքին, հատկապես` հայրենիքի ազդեցությունից: Սակայն քննարկման վերջը դեռ չի երևում: Իսլամի ,ազգայնացմամբե և իսլամը ,ֆրանսիական իսլամիե վերածելով, հնարավոր է` սկիզբ առնի ազատագրման գործընթացը: Նույն կերպ` Ֆրանսիայի հրեաները դարձան ,ֆրանսիական հրեականությունե, առնվազն` եզրաբանորեն: Երկու դեպքում էլ ներկայացուցչությունը ենթադրում է պետության հիմնած ներկայացուցչական կազմակերպությունների կողմից ավելի լայն իրավական պաշտպանվածություն: Հրեական ինստիտուտների փորձը, որոնք ավելի հին են ու ստեղծվել են աշխարհիկության հաշվառմամբ, կիրառվում է մուսուլման ներգաղթածների միությունների համար: Օրինակ` Ֆրանս Պլյուսն առաջարկում է ստեղծել Մուսուլմանական կոնսիստորիա, որի պաշտպաններից մեկը պնդում է, որ իսլամը կարող է հանգիստ համատեղվել Ֆրանսիայի կյանքին: Իսկ Ֆրանսիայի մուսուլմանների դաշնության նախագահը, մյուս կողմից` մերժում է այս ծրագիրը` Ֆրանս Պլյուսի առաջ քաշած փաստարկի հետ կապված. ,Նրանց ուզածն այն է, որ մենք կրկնօրինակենք Կոնսիստորիան, որը կազմված է ոչ հավատացյալ հրեաներիցե: Հետաքրքիր է, որ նույն վեճն ընթանում էր հավատացյալ հրեաների և ոչ հավատացյալ հրեաների միջև, երբ հիմնադրվեց Կոնսիստորիան, որի ղեկավարները պահանջում էին այդ կազմակերպությունը դարձնել լիովին աշխարհիկ` կրոնական բոլոր տարրերից ձերբազատվելով (Կոեն, 1977):
Հետաքրքիր է, որ, մինչ մուսուլմանները մատնանշում են հրեական կառույցների իրավական կարգավիճակը, հրեաներից ոմանք օգտագործում են մուսուլմանների ճանաչման պահանջները, որ արտահայտեն իրենց պատկանելությունը ,հրեական համայնքինե և մերժեն ,Ֆրանսիայի հրեաներե հասկացությունը: Աշխարհիկության վերասահմանման մուսուլմանական հավակնությունն ստիպել է անգամ Ֆրանսիայի կաթոլիկական եկեղեցուն կրկին քննարկելու պետության հետ իր հարաբերությունը: Մուսուլմանական հավատի ֆրանսիական խորհրդի հիմնադրումը վիճարկելով` կարդինալ Լյուցիգերը քննադատեց այս նախաձեռնությունը` 2003թ. ապրիլի 14-ին Լը Մոնդին հայտարարելով, որ` ,անհրաժեշտ է պետական կրոն հռչակելե:
Այսպիսով` իսլամի ճանաչումն ստիպել է մտածել հասարակական դաշտում կրոնի տեղի շուրջ` մարտահրավեր նետելով ոչ միայն աշխարհիկ հանրապետություն հասկացությանը, աշխարհիկ հանրապետության համապարփակությանն ու կիրառությանը, այլև` ֆրանսիական պետության և եկեղեցու միջև կապին: Կարծես հաստատելով պատմական շարունակականությունը` պետությունն ապաստանել է □ներառման□ ռազմավարության ու քննարկման հետևում, որը ներկայացուցչական մարմիններին հորդորում է` իրենց նախագահին դիտել որպես խոսնակ, իսկ անդամներին` որպես քաղաքական հանրույթի լիիրավ գործընկերներ: Սակայն ամենամեծ փոփոխությունը կրոնի և իր ներկայացվածության հետ ուղղակի առնչությունն է, որն անուղղակիորեն հանգեցնում է էթնոսի ճանաչմանը Ֆրանսիաjում` անգամ եթե ճանաչումն անընդունելի է:
Գերմանիայում իսլամի պետական ճանաչման հարցը շատ ավելի բարդ ազդեցություն է ունենում թուրքերի` որպես ազգային փոքրամասնության վրա, ինչը հիմնված է ոչ միայն թուրքական ազգային ինքնության, այլև` մուսուլմանական ինքնության վրա: Դեռևս 1980-ականների սկզբին Այլազգիների հարցերով գերմանական հանձնաժողովը քննարկում էր իսլամը պետական կրոններից մեկն ընդունելու հարցը: Այս վեճը հենվում էր հանձնաժողովի առաջարկած` համայնքի սահմանման վրա, այսինքն` ,մարդկանց խումբ, ովքեր զգում են, որ կապված են մեկ կամ մի քանի աստվածության, ինչն ի վերջո վերաճում է հավատքիե: Այս սահմանումը վերաբերում է համայնքի կրոնական հասկացությանն ու բխում է դեռևս XIX դարից, երբ կաթոլիկներին և լյութերականներին շնորհված կրոնական ազատությունն ամբողջական տեսք ստացավ` ,հավասար իրավունքներ շնորհելով կազմակերպված մարմինների վերածված համայնքներինե (Ֆրանսուա, 1993): Ուստի պետական իշխանության կողմից ,մուսուլմանական համայնքիե ճանաչումը հռչակվեց որպես թուրք ներգաղթածների ու գերմանական հասարակության ինտեգրացման միջոց: Այս փաստարկը հիմնված էր գերմանական հասարակության մեջ կրոնի դերի, և որպես ,կրոնական ընկերությունե այլազգիների խնդիրների լուծման մեջ եկեղեցու դերի վրա: 1979թ. մարտի 1-ին Իսլամական մշակութային կենտրոնների համադաշնությունը հանդես եկավ ճանաչման խնդրանքով պետական օրենքի ընդհանուր կառույցի իրավական շրջանակում, ինչից Գերմանիայում օգտվում են մյուս բոլոր կրոնները: Հուսալով բոլոր մուսուլմանական կազմակերպությունները հավաքել Բեռլինի նահանգում` Բեռլինի իսլամական դաշնությունը 1980թ. խնդրեց ճանաչել այդ կազմակերպությունները որպես կրոնական ընկերություններ, որոնց ի վերջո կարգավիճակ շնորհվեց 2000թ.: Քսան տարի տևած պայքարից հետո` Բեռլինի իսլամական դաշնությունը 2001թ. իրավունք ստացավ Բեռլինում իսլամ քարոզելու: Սա Գերմանիայում դեռևս միակ նման դեպքն է, սակայն ազդել է Բեռլինում և մյուս նահանգներում մուսուլմանական այլ միությունների կազմակերպման վրա: Այնուհանդերձ` ճանաչումը պետական կրթության մեջ իսլամի դերի հետ կապված խնդիրներ է հարուցել` ճիշտ այնպես, ինչպես քրիստոնեական հավատի դեպքում:
Թե՛ Ֆրանսիայում, թե՛ Գերմանիայում կենտրոնական և տեղական իշխանություններն իսլամն ինտեգրելու փորձ կատարելիս մուսուլման բնակչության հետ խնդիրներ են ունեցել: Նրա ներկայացվածության հարցը հավաքական ինքնության գաղափարական, էթնիկական, ազգային, տարածաշրջանային և կրոնական բաղադրիչների շուրջ ներքին բանակցությունների տեղիք է տվել` ներկայացվածության շուրջ փոխզիջման գալու նպատակով: Երկու երկրում էլ սա ստիպել է միությունների ղեկավարներին` կազմակերպվել, հաղթահարել ներքին բաժանումներն ու ձգտել մուսուլմանների շրջանում օրինական ներկայացվածության: Այս երկրներում ինստիտուտների կառուցվածքն է տարբեր, իսկ խնդիրը նույնն է` բազմակարծիք հասարակություններում դե ֆակտո ժողովրդավարական հավասարություն: Ճանաչման հարցը շատ ավելի կարևոր է դառնում, քանի որ կապված է հավասար քաղաքացիության հիման վրա ինտեգրացման հարցի հետ: Կոլեկտիվ ճանաչման շուրջ բանակցությունները, փաստորեն, կապված են անհատի քաղաքացիության պայմանների շուրջ բանակցությունների ու ներգաղթած բնակչությանը քաղաքական հանրույթում ներգրավելու նոր մեթոդների հետ (Կաստորյանո, 2002):
Ինստիտուցիոնալ մոտեցումը հաստատում է պետության դերը որպես իշխանության օրինական աղբյուր և հավասար ներկայացվածության ու քաղաքացիության իրավական և ժողովրդավարական երաշխիք: Ըստ այդմ` այս մոտեցումն ընդգծում է պատմական շարունակականությունն ու համատեքստի կարևորությունն ինքնության նկարագրական կամ չափորոշիչ վերլուծության դեպքում: Որպես փոքրամասնություն ճանաչվելու հայտը յուրահատուկ ինքնություն ունեցող խմբին թույլ է տալիս խուսափել քաղաքական մարգինալությունից (լուսանցքայնությունից) և պայքարել ինքնուրույնության համար: Սակայն, ի տարբերություն Լուսավորչության բերած ազատության, որը կրոնն անջատեց հասարակական կյանքից, իսկ անհատին` իր համայնքից` երաշխավորելով նրա հիմնական պատկանելությունն ազգային համայնքին, այս դեպքում ճանաչման պահանջը բխում է կրոնական համայնքների` հավասար իրավունքներով պետական ու հասարակական կառույցներին մասնակցելու ձգտումից:
Եթե քաղաքական և չափորոշչային խնդիրներն արդարությունն ու հավասարությունն է, ապա սոցիալական խնդիրը կրոնական փոքրամասնությունը որպես էթնոս ճանաչելն է, որի ինքնության հիմնական տարրն իսլամն է` ստեղծելով ,օրինական համայնքե: Չնայած ոչ բոլոր մուսուլմաններն են ընդունում այսպիսի ներկայացուցչական ինստիտուտ` նրանց անհրաժեշտ է ռասիզմի, խտրականության և այլ խոչընդոտների դեմ սոցիալական և մշակութային ինտեգրում և համախմբում: Հարցն այն է, թե արդյոք ինստիտուցիոնալ արդարությունը փոխհատուցո՞ւմ է սոցիալական անարդարությունը: Արդյոք կարո՞ղ է ճանաչման պահանջը սահմանափակվել պաշտոնական ներկայացվածությամբ` այն դեպքում, երբ այլ ինստիտուտներ, օրինակ` դպրոցը, չեն կատարում ,քաղաքացիական արժեքներըե որպես սոցիալական, մշակութային ու կրոնական հավասարության հիմք առաջ տանելու գործառույթը: Կրոնական բազմազանությունն ու դրա արտացոլումը հանրային ոլորտում Արևմտյան Եվրոպայում նոր իրողություններ է ծնել, և հասարակության ու քաղաքական հանրույթի լարվածությունը մեղմելու նպատակով, թերևս, կրոնի ու պետության հարաբերության հետագա վերասահմանման և բանականությունն ու կրոնը համատեղող նոր հասարակական պայմանագիր կնքելու կարիք լինի:
Ակնհայտ է, որ, երբ կրոնը գործնականում հանդես է գալիս որպես հիմնական տարբերություն, դրա ճանաչումը Ֆրանսիայում և Գերմանիայում դիտվում է որպես մուսուլմաններին հասարակության կյանքում ներգրավելու միջոց: Սակայն, ինտիտուցիոնալ մոտեցումից բացի` անհրաժեշտ է նաև միջոցներ մշակել` պետական ինտիտուտների գործունեությանը մուսուլմանների մասնակցության համար: Այդուհանդերձ` ինստիտուցիոնալ միաձուլումը կարևոր քայլ է դեպի ,օտարիե ընդունումը, ինչը հնարավոր է, եթե մտածողությունն ավելի լայն է դառնում` ինստիտուցիոնալ փոփոխություններին զուգահեռ: Որպեսզի սա տեղի ունենա` մամուլում քննարկումների փոխարեն անհրաժեշտ է օգնել ներգաղթածներին` նոր քաղաքացիներին, որ ինտեգրվեն պետությանն ու պետական ինստիտուտներին:
Մուսուլմանների համար գերմանական կամ ֆրանսիական ազգային ինքնությունը կարող է օգնել հայրենիքի արտաքին քաղաքական ուժերից և միջազգային ցանցերից ինքնուրույնություն ձեռք բերելու և քաղաքական հանրույթին լիարժեք մասնակցելու: Ինքնուրույնանալու առումով` անհրաժեշտ է ըմբռնել ,պետական դպրոցում կրոնի ակնհայտ դրսևորումըե արգելող օրենքը: Միայն օրենքը բավարար չէ անհատին ֆրանսիական որևէ քաղաքի ծայրամասի հավաք համայնքի ճնշումից ազատելու համար` հատկապես, երբ այդ անհատը կին է: Այդուհանդերձ` այսպիսի օրենքն անհրաժեշտ է մուսուլմաններին ազատելու համար իսլամից որպես քաղաքական ուժ¬ի, որն իշխում է մուսուլման ներգաղթածների ցանկացած համայնքի վրա:

ԽՈՐՀՐԴԱՆՇԱԿԱՆ ԷԹՆՈ՞Ս, ԹԵ՞ ՎԵՐԱԶԳԱՅԻՆ ԻՍԼԱՄ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ

Էթնոկրոնական ինքնությունը միջազգային տեսանկյունից վերլուծել է Հերբերտ Գանսը (1979)` որպես այսպես կոչված ,խորհրդանշական էթնոսիե բաղադրիչ, սահմանելով էթնոսը` որպես վերջին հանգրվան: Քաղաքականության մեջ այսպիսի էթնիկական ինքնությունն արտահայտվում է միջազգային մտահոգություններով, հատկապես` հայրենիքի առումով: Օրինակ` այդպես է ԱՄՆ-ի կաթոլիկների դեպքում, ովքեր Իռլանդիան համարում են իրենց ինքնության խորհրդանիշ` ինչպես Իսրայելը հրեաների համար: ԱՄՆ-ի քաղաքական կյանքում կոնգրեսի լոբբիստները դիմում են այս խորհրդանշական կապերին, որ արդարացնեն խմբային շահերի ազդեցությունը միջազգային քաղաքական որոշումների վրա: Ֆրանսիայում ու Գերմանիայում և, առհասարակ, Եվրոպայում, թեև մուսուլման ներգաղթածների քաղաքական ինքնությունը ձևավորվել ու զարգացել է յուրաքանչյուր պետության հետ իրենց որոշակի հարաբերությանը զուգահեռ, մուսուլմանների միջազգային օրակարգն արտահայտվում է Եվրոպայում ու Եվրոպայից դուրս վերազգային ցանցերի առկայությամբ: Դրանց ընդգրկումը ծագման, տարածաշրջանային պատկանելության և, անգամ` կրոնի առումով շատ լայն է: Երբեմն նրանց օրակարգը առհասարակ մուսուլմանական աշխարհի հավաքական ինքնության կոչ է անում:
Արևմտյան Եվրոպայի մուսուլման բնակչությունն ակտիվորեն կողմ է վերազգային համերաշխությանը` ինչպես վերսահմանային մասնագիտական, սոցիալական կամ քաղաքական այլ ցանցեր, որոնք եվրոպական տարածքը ծածկում են սարդոստայնի պես: 1986թ. Եվրոպական ակտով վերջինս բնորոշվում է որպես ,առանց ներքին սահմանների տարածքե, որտեղ ,ապահովվում է ապրանքների, ունեցվածքի և կապիտալի ազատ շարժումըե: Առկա ցանցերից որոշները ձևական են, մյուսները` ոչ, որոշները հիմնված ե¬ն ինքնության, որոշները` շահի վրա, կան նաև այնպիսիներ, որ հիմնված են թե՛ ինքնության, թե՛ շահի վրա: Որոշներն ընդունող երկրում տեղական նախաձեռնություններն են, մինչդ¬ե¬ռ կան այնպիսիներ, որոնք հիմնադրվել են հայրենիքում ու տեղափոխվել ձևական կամ ոչ ձևական միջազգային կազմակերպությունների, օրինակ` կրոնական կազմակերպությունների միջոցով: Ներգաղթածների ցանցերը նախաձեռնել են Եվրախորհրդարանի կամ Եվրահանձնաժողովի տեսակի եվրոպական վերազգային կառույցներ (Կաստորյանո, 2003):
Ընդհանուր շահերի վրա կառուցված այս ցանցերը, որոնց ստեղծումը Եվրոպայում հիմնավորվում էր հավասար իրավունքով, նպատակ ունեին ներգաղթածներին □ազատագրելու□ իրենց հայրենիքի ու հյուրընկալ երկրի քաղաքականությունից և ազգային պետությունից դուրս պահանջներ ներկայացնելու: Եվրոպական կառույցների ներդաշնակման տրամաբանությամբ` այս ցանցերը նպատակ ունեին, պետության հետ հարաբերությունից զատ, այլ ընդհանուր հայտարար գտնելու: Այս առումով` իսլամը հիմք է դարձել միջպետական ու միջազգային կազմակերպության ստեղծման համար, որի ընդհանրությունը Եվրոպայում մուսուլման լինելն է: Իսլամական միություններն օգտագործում են եվրոպական տարածքը ճիշտ այնպես, ինչպես մշակութային ու սոցիալական միությունները, սակայն մուսուլմաններն աշխարհիկության անվան ներքո օժանդակություն չեն ստանում ազգային կամ վերազգային կառույցներից: Իսլամական միությունների ներկայացուցիչները, հիմնականում, աշխատում են հայրենիքի կամ միջազգային կազմակերպությունների, կամ էլ` այդ երկուսի հետ միաժամանակ: Հայրենիքում փորձ է արվում իրենց հայրենակիցներին համախմբելու` եվրոպական իշխանությունների կողմից ճանաչման հասնելու համար, կրոնի ու ֆինանսավորման միջոցով միջազգային համայնք ստեղծելու ճանապարհով: Եվրոպայում իսլամով հետաքրքրվող միջազգային կազմակերպությունները հավաքագրում են առկա ռեսուրսը, ինչը մուսուլմաններին թույլ կտա վեր կանգնել Եվրամիության տարբեր երկրների ազգային տարբերություններից, ստեղծել մեկ կրոնական պատկանելություն և հասնել այս տարբերությունների վրա հիմնված միջազգային համախմբման: Այս քաղաքականության շնորհիվ` միջազգային և յուրահատուկ կրոնական ցանցերին անհրաժեշտ է ներդրվել եվրոպական համակարգում և տեղական մակարդակով մրցել սոցիալ-մշակութային կազմակերպությունների հետ:
Չնայած Եվրոպայի զարգացած պետություններում իսլամական միությունների ինքնուրույնությանը` դրանք փոխգործակցում են այն երկրների իշխանությունների հետ, որտեղ մուսուլմանները բնակվում են այսպես կոչված մշակութային միությունների օրինակով: Չնայած այս իսլամական միությունները ներսում բաժանվում են ըստ հայրենիքի ու հյուրընկալ երկրի ազգային ինքնության և կրոնի` իսլամն ավելի հաճախ է միավորող ինքնություն դառնում մուսուլման ներգաղթածների համար` հաստատելով ընդհանուր շահն ու հիմնելով միջազգային համայնք, որը դուրս է գալիս տվյալ երկրի սահմաններից: Վերազգային համայնքի ներքին բազմազանությունը պահանջում է իսլամի ներկայացվածություն ու Եվրամիության ինստիտուտների շրջանակում ճանաչում: Նպատակն ընդհանուր ինքնության ձևավորումն է` լինել մուսուլման Եվրոպայում:
Մուսուլմանների համախմբմանը խոչընդոտում է ազգության, աղանդների և էթնոմշակութային խմբերի բազմազանությունը Եվրոպայի մուսուլմանների շրջանում: Սակայն որոշ միություններ, ինչպես, օրինակ` Ջամաթ Թաբլիղ (Հավատք և պրակտիկա) կազմակերպությունը, զբաղվում են Եվրոպայում ներկայացվածության և ,բազմաքաղաքացիությանե հարցերով` Եվրամիության տարբեր երկրներում մասնաճյուղեր բացելով: Հնդկաստանում ծագած և 1960-ականներին Մեծ Բրիտանիայում հիմնադրված այս իսլամական շարժումը ցանց է ստեղծել Ֆրանսիայում ու Բելգիայում, իսկ վերջերս նաև` Գերմանիայում ու Հոլանդիայում, և ներկայացուցիչներ է ուղարկել տեղական համայնքներ, որպ ուժեղացնի հավատքն ու կազմակերպական հարցերում մուսուլմաններին օժանդակություն ցուցաբերի (Կեպել, 1987): Այս շարժումը ,վեր է ոչ միայն նյութական սահմաններից, այլև` աղանդներից, իրավական դպրոցներից ու սուֆիստական միաբանությունների գաղափարներիցե, իսկ շարժման գործիչները ցանկություն են հայտնում` ,լավ քաղաքացի լինելե, բայց խուսափել քաղաքական դիրքորոշումներից, քանի որ հավատացած են, թե` ,քաղաքականությունը մասնատում է իսլամըե (Դիոպ, 1994):
Այլ իսլամական միություններն ուղղակիորեն արտահայտում են իրենց հայրենիքի քաղաքական դիրքորոշումներն ու ներկայացնում են Եվրոպայում ստեղծված քաղաքական կուսակցությունները: Այդ միություններից մեկն Ազգային տեսլականն է, որը համախոհ է Թուրքիայում միմյանց հաջորդած կրոնական կուսակցություններին և Եվրոպայում ունի 28 գրասենյակ, որոնցից 10-ը Գերմանիայում են: Իսլամական ազատագրության ճակատի հետ կապված ալժիրյան ցանցերն ու Ճակատի զինված ճյուղը հետամուտ են արտասահմանում ապրող մուսուլմանների քաղաքական օրինակացմանը: Եթե այս ցանցերը պարտադիր վերածվում են այլ երկրների մուսուլմանների ընդհանուր քաղաքական ու կրոնական պատկանելությանը նպաստող կառույցների, ապա դրանց ներկայությունն ազդում է թե՛ եվրոպական երկրների, թե՛ հայրենիքի, հատկապես` Եվրոպայի ու ,մուսուլմանական բլոկիե ներսում գործող հարաբերությունների վրա:
Նշանակում է, բազմազան լինելով` Եվրոպայում իսլամը ձգտում է միավորվել կրոնի վրա հիմնված վերազգային համախմբման ճանապարհով: Այդուհանդերձ, սոցիալական ու մշակութային ցանցերի առումով` ռազմավարությունն այն է, որ ճանաչվեն հենց ազգային և էթնիկական ինքնությունները: Չնայած հայրենիքի կամ միջազգային կազմակերպությունների ազդեցությանը` իրենց պահանջները համապատասխանում են եվրոպական համատեքստին: Սակայն դրանք նաև բարձրացնում են եվրոպական ինստիտուտներում ներկայացված լինելու հարցը, հատկապես` Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայով կրոնի ազատության հռչակումից հետո: Եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով` ,յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատություն: Այս իրավունքը ենթադրում է կրոնի կամ հավատքի ընտրության ազատություն, ինչպես նաև` կրոնի կամ հավատքի ազատ պրակտիկա` անհատականորեն կամ կոլեկտիվ, հասարակայնորեն կամ ոչ, երկրպագելու և քարոզելու միջոցով, ինչպես նաև` ծիսակատարություններովե (Լևո, 1994):
Վերազգային կառույցների ձևավորումը բացահայտում է առկա բազմաթիվ կապերը` հյուրընկալ երկրի, հայրենիքի ու Եվրոպայի հետ: Անկախ այն հանգամանքից` ներգաղթածները քաղաքացինե՞ր են. թե՞ ոչ, նրանց կապվածությունը հյուրընկալ երկրին բխում է սոցիալական ու քաղաքական ընդհանուր ինստիտուտներից: Հյուրընկալ երկիրը, մշակութային և էթնիկական բազմատարրությունից անկախ` հոգևոր օժանդակություն ու ինքնության ռեսուրս է տրամադրում: Վերազգային համայնքը, որը կապված է թե՛ հյուրընկալ երկրին, թե՛ հայրենիքին, միավորման նոր ճանապարհ է, որը խթանում է վերազգային ինքնության ձևավորումը որպես քաղաքական նախաձեռնության աղբյուր և ազգային սահմաններից դուրս մշակութային ու կրոնական նպատակների իրականացման գործիք:
Այս վերազգային բնույթը, սակայն, պարադոքսային է: Վերազգային համախմբման նպատակն առհասարակ դրսից պետության վրա ազդեցություն ստանալն է: Նույնիսկ եթե դա օգնում է ,արտաքին համայնքներիե ձևավորմանը, վերազգային ցանցերն այսօր պարտադրվում են այն պետություններին ու դրանց իշխանություններին, որոնք իրենց լեգիտիմության սահմանն անհրաժեշտ պայման են համարում հավաքական ինքնության և շահի քննարկման համար: Պարզ է, որ վերազգային ցանցի նպատակն է ուժեղացնել իրենց ներկայացվածությունը եվրոպական մակարդակով, սակայն գործնական նպատակը պետական մակարդակով ճանաչումն է: Արդյոք պե՞տք է ավելացնել, որ իսլամական գործիչները, նույնիսկ` Եվրոպայի մակարդակով ամենաակտիվները, ի վերջո պետություններն իրենց հակառակորդ են համարում: Պետությունների գերիշխումը երևում է այն դժվարություներից, որոնք ունենում են կամավոր միությունները` առանց վերազգային կառույցների միջամտության իրենց նախաձեռնած գործողությունների ու պահանջների համակարգման ընթացքում:
Այսպիսով` վերջնական նպատակը քաղաքականության մեջ ներկայացված լինելն է, ինչը հնարավոր է միայն պետական մակարդակով: Միայն պետությունից է կարելի պահանջել ոչ եվրոպացի բնակիչների ու քաղաքացիների համար իրավունքներ և շահեր` բնակարան, աշխատանք, ընտանիքի վերամիավորում, արտաքսման ու ինքությանն առնչվող այլ պետական ծրագրերի դեմ միջոցներ: Սակայն պետական մակարդակի բոլոր պահանջները ենթադրում են համաեվրոպական մակարդակով զուգահեռ ճնշման գործադրում, իսկ համաեվրոպական մակարդակով բոլոր պահանջները` առանձին անդամ երկրում ընդունված որոշումների վրա ազդեցություն: Եվրոպայի մուսուլման բնակչության համար շահերի պաշտպան միջազգային կազմակերպությունները, որոնք օգտագործում են ինքնությունը` համաեվրոպական մակարդակով ճանաչման հասնելու համար, արտահայտում են քաղաքական նախաձեռնության, բայց ո՛չ` պահանջների եվրոպականացումը: Պահանջները շարունակում են կապվել պետության հետ` մի կառույցի, որը հավաքագրման ու քննարկման միակ կայուն շրջանակն է:

________________________________________
1Ֆրանսիայում հիմնականում հյուսիսաֆրիկացիներ են (820000 ալժիրցի, 516000 մարոկկացի, 200000 թունիսցի), Մեծ Բրիտանիայում` հնդիկներ (689000), վեստինդիացիներ (547000) և պակիստանցիներ (406000): Եվրոպական երկրների տնտեսական վերականգնման հետևանքով` թուրքերն սկսեցին գաղթել Գերմանիա (մոտ 2 միլիոն), Հոլանդիա, Բելգիա, Շվեդիա, Դանիա ու եվրոպական այլ երկրներ: Այսօր ներգաղթի հետգաղութատիրական հետագծին փոխարինել են տնտեսական հնարավորությունները, ընտանեկան կապերը` եվրոպական մայրցամաք բերելով ներգաղթածների` հյուրընկալող երկրի հետ իրենց պատմական կապերից անկախ:

[խմբագրել] Ընդհանուր տեղեկություններ
Գերմանիայի խոշոր քաղաքներն են՝ Բեռլինը, Համբուրգը, Մյունխենը և Կյոլնը։ Գերմանիան դաշնային հանրապետության տարածքը քիչ ավելի է հարևան Լեհաստանից, բայց բնակչությունը համարյա երկու անգամ գերազանցում է նրան։ 2004 թվականի դրությամբ 82,5 մլն. բնակչություն։ 2,1 մլն. ԵՄ-ին /Եվրամիություն/ ներգաղթացներ են, 1,5 Եվրոպական երկրներից՝ ովքեր չեն հանդիսանում ԵՄ անդամ, և 1,7 մլն. թուրքեր։ Գերմանիան Եվրոմիության ամենաբնակեցված երկիրն է։
[խմբագրել] Պետական կառուցվածքը
Գերմանիան դաշնային հանրապետություն է։ Մարզերն են՝
գ Բադեն-Վյուրտեմբերգ (Baden-WՖrttemberg)
գ Բավարիա (Bayern)
գ Բեռլին (Berlin)
գ Բրանդենբուրգ (Brandenburg)
գ Բրեմենի մարզ (Bremen (Land))
գ Թյուրինգիա (ThՖringen)
գ Համբուրգ (Hamburg)
գ Հեսսեն (Hessen)
գ Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա (Nordrhein-Westphalen)
գ Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիա (Mecklenburg-Vorpommern)
գ Ներքին Սաքսոնիա (Niedersachsen)
գ Շլեզվիգ-Հոլշտայն (Schleswig-Holstein)
գ Ռայնլանդ-Պֆալց (Rheinland-Pfalz)
գ Սաար (Saarland)
գ Սաքսեն-Անհալտ (Sachsen-Anhalt)
գ Սաքսոնիա (Sachsen)
[խմբագրել] Աշխարհագրությունը և ժողովրդագրությունը
[խմբագրել] Պատմությունը
Սույն հոդվածում ներյացված է Գերմանիայի պատմության կարճ ակնարկը։
Կա ապացույց, որ առաջին մարդ արարածը եկել է Գերմանիայի տարածք, 700 հազար տարի առաջ։ Շուրջ 500 հազար տարի առաջ ստեղծվել են առաջին բնակավայրերը։
Առաջին գերմանացիների մասին հիշատակվում է հին հույների և հռոմեցիների աշխատանքներում։
Գերմանիայի հիմնադրման ավանդական օրն ընդուված է նշել փերվարի 2-ին, 962։ Այդ օրն արևելաֆրանկայն թագավոր Օտտոն թագադրվել է Հռոմում, և համարվում է Հռոմեկան Կայսրության կայսր։
Պետական կառուցվածքը
Բեռլինը ԳԴՀ /Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն/ մայրաքաղաքն է։ Չնայած բոլոր բանակցությունների՝ մայրաքաղաքը Բոննայից Բեռլին տեղափոխելուն, Բոննային հաջողվել է մի շարք կարևոր գրասենյակներ պահել իր տարածքում, ինչպես օրինակ դաշնային վերահսկիչ պալատը։ Գերմանիան դեմոկրատական, սոցիալական-իրավական պետություն է։ Այն կազմված է 16 դաշնային երկրներից։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի Հիմնական Օրենքով /Սահմանադրություն/։ Ղեկավարման ձևով ԳԴՀ-ն պարլամենտական երկիր է։ Պետության գլուղը դաշնային նախագահն է։
ԻՆՉՊԵՍ ԵՆ ԳԵՐՄԱՆԱՑԻՆԵՐԸ ՍԻՐՈՒՄ ԻՐԵՆՑ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ

Եվ ինչու են դժվարությամբ ընդունում օտարներին Մյունխենի կենտրոնում գործող ռումինական ուղղափառ եկեղեցին յուրաքանչյուր ամսվա առաջին կիրակին տրամադրվում է Հայ առաքելական եկեղեցու ծառայությանը, եւ սա այն միակ վայրն է, ուր հավաքվում է Բավարիայի համարյա ողջ հայությունը՝ վարք ու բարքի տարբեր ըմբռնումներով, սոցիալական վիճակի անհավասարությամբ, հարաբերվելու չկամությամբ, Հայաստանի խնդիրներին արձագանքելու տարամերժ դրսեւորումներով: Ինչ փույթ, թե այս երկիրը լույս, ջերմություն ու տանիք է տվել: Մեկ է՝ օտար ես, յուրային չես, փախստական ես: Սոցիալական այս դաժան կարգավիճակը օրինականության ու կարգուկանոնի խորհրդանիշ Գերմանիան ամրագրել է կայուն ու ճշգրիտ օրենքներով, որոնցով էլ իր էթնիկ ու քաղաքացիական հասարակությունը իրավական դաշտի ճշգրիտ բաժանումով առանձնացրել է փախստականներից: Գերմանիան ԱՄՆ չէ, որն ստեղծվել է քաղաքացիական հասարակության իրավական հիմքով. Գերմանիան ազգային կուռ պետություն է՝ ազգայնամոլության հզոր մակընթացությունը նոր-նոր հաղթահարած: Հետեւապես, չի խրախուսում փախստականների հարաճուն ներհոսքը երկիր: Գերմանիայի տարբեր երկրամասեր ղեկավարվում են առանձին սահմանադրությամբ, որոնց մեջ, սակայն, փախստականների հարցում մերժողական նույն պահվածքն է միտված: Այդ վերաբերմունքը հատկապես զգացվում է Բավարիայում՝ Գերմանիայի ամենապահպանողական ու ամենահարուստ երկրամասում, ուր որքան ժպտում են, նույնքան էլ մերժում օրենքի ընձեռած սահմաններում՝ գլխավոր հարցերի մեջ: Փախստականն իրավունք չունի իր ճամբարի շուրջ ՚գծած՚ 30 կիլոմետրանոց ՚շառավիղը՚ հատել, տուն վարձել, հարազատի մոտ ապրել, բանկում սեփական դրամագլուխ ունենալ: Նրա մասնագիտական դիպլոմը չի ճանաչվում, որն աղետ է՝ տարիների ուսում ու աշխատանքային փորձ ունեցող մասնագետների համար: Այս օրենքներն ամենախիստ կիրառությամբ իրականացվում են հատկապես ԽՍՀՄ նախկին երկրներից եկած փախստականների հանդեպ, բացառությամբ խորհրդային հրեաների, որոնք, ինչպես աշխարհի բոլոր խոշոր տերություններում, այնպես էլ այստեղ, շնորհիվ իրենց հզոր համայնքի հովանավորության, իսկ տվյալ դեպքում՝ նաեւ Գերմանիայի հասկանալի հատուկ վերաբերմունքի, արտոնյալ վիճակում են. շտապ կարգավիճակ են ձեռք բերում ու սպասում քաղաքացիություն ստանալու: Մեծ թիվ են կազմում նախկին Հարավսլավիայից, Ալբանիայից, Աֆղանստանից, Կոսովոյից փախածները, որոնց՝ քաղաքացիություն ստանալու դիմումները հիմնականում մերժվում են, ինչպես հայերինը: Այս ամենով, սակայն, աշխարհի ոչ մի երկրում փախստականն այնպես ապահով չէ սոցիալապես ու իրավականորեն, ինչպես Գերմանիայում: Նրանք իրավունք ունեն դատապաշտպան վարձել ու պայքարել իրենց իրավունքների համար իրավական տարբեր ատյաններում: Իսկ դա կարող է տարիներ տեւել: Գերմանիայում սոցիալական խավերի խորը շերտավորում չկա, թեեւ, իհարկե, կան հարուստ միլիոնատերեր՝ դատելով հատուկ թաղամասերում կառուցված շքեղ առանձնատներից, ենթադրելի է, որ ավտոտնակում շքեղ մեքենա է կանգնած: Բայց քաղաքում նրանց չես տեսնի: Քաղաքում նրանք երթեւեկում են հեծանիվներով: Այստեղ շքեղ հանդերձանքը ցուցադրելու համար հատուկ փողոց դուրս չեն գալիս, ինչպես Հայաստանում: Գերմանիայում, չնչին բացառությամբ, չկան աղքատներ, մուրացկաններ, անօթեւաններ, թշվառներ: Ահա, սոցիալական այս յուրահատուկ հավասարության մեջ է այս երկրի հզորությունը: Երկիր մտնող յուրաքանչյուր փախստական ստանում է նպաստ, բժշկական ապահովագրություն, սնունդ, սեզոնային հագուստի փող, կացարան, հեռախոսի քարտ ու տրանսպորտի մշտական տոմս, մինչեւ նրա կարգավիճակի ճշտումը, որը հաճախ տարիներ է տեւում: Եթե հաշվի առնենք, որ Գերմանիայում այս ամենը բավական թանկ հաճույք է, հասկանալի կլինի, թե յուրաքանչյուր փախստական ինչ է արժենում այս երկրի վրա: Էժան խանութների առկայությունը դյուրացնում է սննդի, առաջին անհրաժեշտության, հատկապես՝ հիգիենիկ ապրանքների գնումը, որոնք կոչված են ապահովելու այդ խավի միանգամայն նորմալ կեցությունը: Այս միջոցառումների շնորհիվ է, որ թե փախստականները, թե երկրի կայուն բնակիչները ապահով են, հագնված, կուշտ ու մաքուր, որով էլ երաշխավորվում է Գերմանիայի արտաքին մաքրամաքուր տեսքը: Սոցիալական խավերի համեմատաբար ապահով վիճակը թույլ է տալիս զերծ մնալ պատահական գողերից, գրպանահատներից, փողոցային պոռնիկներից, որոնք գուցեեւ կան, բայց՝ ոչ առերեւույթ: Մյունխենում գիշերային ժամերին կարելի է հանգիստ զբոսնել ու ցանկացած ժամի տուն վերադառնալ՝ չվախենալով փողոցային հարձակումներից: Այդ առումով Մյունխենը չես կարող համեմատել, ասենք, Հռոմի հետ. ՚գերմանական ապահովության՚ զգացումը մեզ այնքան էր բթացրել, որ Հռոմում հազիվ հասցրինք խուսափել օրը ցերեկով, ոստիկաններից տասը քայլ այս կողմ մեզ վրա կատարած գրպանահատ կանանց հարձակումից: Իտալիայի մայրաքաղաքում մետրոների գնացքներում, ավտոբուսներում փակցված գրությունները ամենուր զգուշացնում են հնարավոր գողությունների ու գրպանահատների առկայության մասին: Մյունխենի փողոցներում ոստիկաններ չկան: Նրանց առերեւույթ չես տեսնի ոչ տոնախմբությունների, ոչ անգամ ֆուտբոլային խաղերի ժամանակ: Բայց անհրաժեշտ պահին նրանք ՚ծլում՚ են հաշված վայրկյաններում, եթե դու սեղմես ցանկացած հեռագրասյան վրա ամրացված ոստիկանության շտապօգնության զանգի կոճակը: Ապահովության այս միջոցառումները հիմնականում բացառում են անկարգությունները, օրենքը պաշտպանում է սոցիալական բոլոր խավերի, բուսական ու կենդանական աշխարհի իրավունքները հավասարապես՝ անկախ քաղաքացիական կարգավիճակից, գույնից ու սեռից: Այդ պատճառով է, որ անպատժելիությունը արմատ չի ձգում այս հողում: Գերմանիան ամուր օրինականության երկիր է, եւ առավելապես զարմանալի մեզ՝ օրենքն ամեն կերպ շրջանցելու ախտով դաստիարակված Հայաստանի քաղաքացիներիս համար: Ինձ այն պատկերանում է մի գերհզոր սարդոստայնի տեսքով, որ եթե մի թելին դիպչես՝ ողջ համակարգը կարող է արձագանքել: Գերմանիայի կանոնիկ օրինապահության մասին լեգենդներ են պատմում, որոնց ես հավատում եմ՝ երկու տարի ապրելով այդ երկրում, սակայն այս մեկը, որ պիտի պատմեմ՝ լեգենդ չէ, այլ իրողություն, որը պատահել է ՚Ազատություն՚ ռադիոկայանում (որի կենտրոնական գրասենյակն այն ժամանակ գտնվում էր Մյունխենում): Ինձ պատմել է ռադիոկայանի նախկին աշխատակից Ռաֆայել Հակոբյանը: Ռադիոկայանի ռուսական ծառայության աշխատակիցներից մեկը թոշակի պիտի անցներ: Գերմանիայի սոցիալական ապահովության նախարարության համապատասխան ծառայությունը պետք է ճշտեր նրա աշխատանքային կենսագրությունը, նախկին աշխատավայրից ստացած եկամուտները, որ ըստ այդմ հաշվեր թոշակի չափը Գերմանիայի օրենքով: Իսկ այդ աշխատակիցը, պարզվում է, նախկին ռազմագերի է, խորհրդային բանակի սպա. Հայրենական պատերազմում կռվել է Գերմանիայի դեմ, ո՛վ գիտե՝ քանի գերմանացի է սպանել ու գերի է ընկել գերմանական կողմին: Բավարիայի սոցիալական ապահովության ծառայությունը շփոթահար է՝ ինչպես հաշվել նրա թոշակի չափը, Գերմանիայի օրենքում այդպիսի դեպք նախատեսված չէ: Նախկին թշնամուն ինչ օրենքի հիմքով թոշակ տալ: Տալը հակաբարոյական է, մերժելը՝ մարդու իրավունքների ոտնահարում: Եվ քանի որ գերմանացու համար օրենքը մնում է օրենք, խորհրդային բանակի նախկին սպային նշանակվել էր թոշակ… գերմանական բանակի սպայի կարգավիճակով: Ահա թե ինչ ասել է գերմանացու օրենք: Գայթակղությանը չեմ դիմանում, այս մեկն էլ պիտի պատմեմ: 1945 թվական: Պարտված Գերմանիա: Ռմբակոծված, հողին հավասարեցված քաղաքներ ու գյուղեր: Խուճապ: Բայց փոստային ծառայությունն աշխատում է նույն բծախնդրությամբ: Նամակներից մեկը չէր հասել հասցեատիրոջը, բայց… չէր էլ կորել: Մեկ ամիս անց վերադարձվել էր ուղարկողին՝ կից գրությամբ. ՚Հասցեում նշված քաղաքը ռմբակոծվում է, ներողություն ենք խնդրում, որ առայժմ չենք կարող հանձնել հասցեատիրոջը՚: Այս մի դեպքն էլ ինձ հետ է պատահել՝ Մյունխենում: Հսկայական մի խանութում, աղջկաս համար շորեր ընտրելիս, հավանաբար տեսականու առատության պատճառով, շփոթվեցի ու կորցրի պայուսակս: Ուշքի գալով՝ սկսեցի փնտրել ու երբ մտովի սարսափած պատկերացրի, թե ինչ բյուրոկրատական քաշքշուկի առաջ եմ կանգնելու՝ մեր ողջ անձնական փաստաթղթերը, տան բանալիները նորից ստանալու համար, խանութի աշխատակիցը հավանաբար նկատել էր ու մոտեցավ, ժպտալով պարզեց պայուսակս. ՚Գետնից գտանք՚,- ասաց: Ուրեմն այդ բազմահազարանոց խանութում ոչ մեկի մտքով չէր անցել վերցնել ու յուրացնել գետնին ընկած անտեր պայուսակը: Մյունխենում ապրած երկու տարվա յուրաքանչյուր առավոտ ես զարմացել եմ՝ նայելով Բյուլովշտրասե փողոցի թիվ 20 տան իմ պատուհանից: Երբ օրվա ՚պիկ՚ ժամին նորոգել են բանուկ ճանապարհը, եւ դրանից երթեւեկը չի խախտվել: Երբ հսկա փոշեկուլներով մոլեկուլ առ մոլեկուլ փողոցներն են մաքրել: Երբ հեքիաթի չափ գեղեցիկ տներ են կառուցել ու դրանից շրջակայքում ոչ աղմուկ է եղել, ոչ փոշի: Երբ փողոցներում դրված հսկա տակառների մեջ չեն նետվել տարբեր գույնի շշեր, քանի որ ամեն մեկը նախատեսված է իր գույնի համար: Երբ համարակալած թռչնի բներ եմ տեսել հեկտարներով ձգվող հայտնի Ինգլիշե գարդենում: Հաստատ 18 համարում ապրող թռչունը չի մտնում 20 համարի բույնը: Երբ վաղ գարնանամուտին, ուղիղ փետրվարի վերջին օրը լվացվել են ճանապարհային բոլոր լուսացույցներն ու լամպերը: Զարմացել եմ, որ թափառական կենդանիներ չկան, երբ ամեն մարդ կենդանի է պահում, անգամ գայլ, որոնք մեկ կանչից ենթարկվում են տիրոջը: Զարմացել եմ տրանսպորտի անսխալ աշխատանքից, երբ ժամացույցդ պետք է ուղղես չվացուցակով. եթե տրանսպորտը մի քանի րոպե ուշացել է ու կանգառի ռադիոն չի հայտարարում արտակարգ պատահարի մասին ու չի ուղարկում հերթապահ ավտոբուս, ուրեմն ժամացույցդ է սխալ: Օրենքի հանդեպ այս պաշտամունքը, որը հաճախ աբսուրդի է հասնում, իմ համոզմամբ՝ սեր է, գուրգուրանք հայրենի երկրի, իր տան հանդեպ, որի մասին խոսում ու երգում ենք հեկտարներով, բայց, ավաղ, անում ենք հակառակը: Այդօրինակ սերն է, որ մի քանի տասնամյակ առաջ փլատակների վերածված երկիրը եդեմական դրախտի է վերածել: Ու, բնականաբար, գերմանացին խանդով պիտի վերաբերվի օտարների գորշ առկայությանն իր երկրում ու չշտապի քաղաքացիություն բաշխել ամեն ճանապարհով երկիր ներխուժած յուրաքանչյուր փախստականի: Իսկ ճանապարհները տարբեր են:

Leave a Reply