Bjshkutyun / Բժշկություն

Karies . / Կարիես :
Նյութը `

Կարիեսը – դա ոսկրային հյուսվածքների ախտաբանական պրոցես է, որը ընթանում է նրա ապահանքայնացումով, այսինքն կալցիումի իոնների դուրս նղումով: կարիեսով առավել հաճախ ախրահարվում են ատամների կարծր հյուսվածքները:
Ատամների կարծր հյուսվածքների կարիեսը դասակարգվում են

I.Ըստ կարիոզ պրոցեսի ընթացքի
1.Սուր կարիես – երբ կարիոզ պրոցեսը ընթանում է արագ, կարիոզ խոռոչի պատերը և հատակը փափուկ են և չպիգմենտավորված: Հաճախ ախտահարվում են մի քանի ատամ:
2.Սրագույն կարիես – երբ կարիոզ պրոցեսը ընթանում է սրընթաց, խոռոչի պատերը և հատակը շատ փափուկ են և չպիգմենտավորվոծ, ախտահարվում են մի քանի ատամ միանգամից և նույնիսկ մեկ ատամի վրա կարող է հայտնաբերվել մի քանի խոռոչ: Հաճախ հանադիպում է նյութափոխանակության խանգառումներող տառապող հիվանդների մոտ, հատկապես կալցիում-ֆոսֆորական, ինչպես նաև հղիների մոտ:
3.Քրոնիկական կարիես – երբ կարիոզ պրոցեսը ընթանում է շատ դանդաղ, խոռոչի պատերը և հատակը կարծր են և պիգմենտավորված:
4.Կանգառած կարիես – երբ կարիոզ խոռոչը կանգ է առել ի հաշիվ կարիես առաջացնող և նպաստող պայմանների վերացման /հարևան ախտահարված ատամի բուժում կամ հեռացում, ատամնաքարերի հեռացում կամ պարոդոնտի հիվանդությունների բուժում:
II. Կլինիկո-մորֆոլոգիական դասակարգում /ըստ կարիոզ խոռոչների խորության/
1. Կարիես բծի շրջանում /macula cariosa/ – երբ ապահանքայմացման օջախը տեղակայվում է էմալի սահմաններում, առանց էմալի ամբողջականության խախտման
2. Մակերեսային կարիես /caries superficialis/ – երբ ապահանքայմացման օջախը տեղակայվում է էմալի սահմաններում, խախտելով էմալի ամբողջականությունը:
3. Միջին կարիես /caries media/ – երբ կարիոզ խոռոչը տեղակայվում է էմալ-դենտինային սահմանում` թիկնոցային դենտինի շրջանում:
4. Խորանիստ կարիես /caries profunda/ – երբ կարիոզ պրոցեսը ախտահարում է դենտինի խորանիստ /հարկակղանային/ շերտերը:
III. Ըստ կարիոզ խոռոչի տեղակայման /Բլեկի դասակարգում/
I դաս – կարիոզ խոռոչները տեղակայված են ծամիչ ատամների ֆիսուրներում և բոլոր ատամների կույր անցքերում
II դաս – կարիոզ խոռոչները տեղակայված են ծամիչ ատամների կոնտակտային մակերեսներում
III դաս – կարիոզ խոռոչները տեղակայված են ֆրոնտալ ատամների կոնտակտային մակերեսներում, առանց ընդգրկելու կտրիչ եզրը
IV դաս – կարիոզ խոռոչները տեղակայված են ֆրոնտալ ատամների կոնտակտային մակերեսներում, ընդգրկելով կտրիչ եզրը
V դաս – բոլոր ատամների վզիկային շրջաններում
Այժմ այս դասակարգումը ավելացել է ևս մի դասով – ատիպիկ կարիես, որը առաջարկել է Ե. Իոֆֆեն. դա այն խոռոչներն են, որոնք տեղակայված են ֆրոնտալ ատամների կտրիչ եզրերեին, ծամիչ ատամների թմբիկների կամ ցեմենտի շրջանում:

Կարիոզ պրոցեսի տարածումը և զարգացումը

Կարիոզ պրոցեսի զարգացումը և տարացումը ատամի կարծր հյուսվածքներում կախված է օջախի տեղակայումից, էմալի հաստությունից տվյալ շրջանում: Կարիոզ պրոցեսի տարածումը էմալում և դենտինում նույնև չէ, քանի որ նրանք ունեն տարբեր քիմիական կազմ և հյուսվածաբանական կառուցվածք:
I դասի դեպքում էմալում զարգացող կարիոզ խոռոչը ունի եռանկյան տեսք, որի գագաթը ուղղված է դեպի էմալի մակերես, իսկ հիմքը դեպի դենտին-էմալային սահման: Իսկ դենտինում պրոցեսը տարածվում է ոչ միայն դեպի խորանիստ շերտերը այլ և դեպի ծայրաամասեր, ուստի խոռոչը նույնպես ստանում է եռանկյան տեսք, սակայն հիմքը նայում է դեպի էմալ, իսկ գագաթը ուղղված է դեպի կակղան: Այդ իսկ պատճառուվ էմալի տակ առաջանում են կակղած դենտինի շերտեր, և էմալի կախված եզրերը կարող են կոտրվել ծամողական ճնշման ազդեցության տակ:
Կոնտակտային մակերեսներին զարգացող պրոցեսները նույնպես ունեն եռանկյան տեսք, սակայն հաշվի առնելով էմալային պրիզմաների դասավորվածությունը, մուտքային անցքը լինում է ավելի լայն քան I դասինը: Ֆրոնտալ ատամների շրջանում եռանկյան գագաթը ուղղված է լինում դեպի ատամի կտրիչային եզրը, իսկ հինքը` դեպի լինդը: Կարիոզ խոռոչները այս դեպքում խորանում են դեպի վզիկային շրջան և շատ հաճախ չեն հայտնաբերվում բերանի խոռոչը զննելիս /թաքնված կարիես/, այլ հայտնաբերվում են ռենտգենաբանորեն:
Վզիկային շրջանում զարգացող կարիեսը սովորաբար ախտահարում է վեստիբուլյր մակերեսը և տարածվում է ոչ թե դեպի խորը հյուսվածքներ, այլ դեպի ատամի անկյունները:

Կարիոզ խոռոչների մշակման ընդհանուր հիմունքները և սկզբունքները

Ատամի մշակումը` դա կարծր հյուսվածքների մշակումն է, որի նպատակն է հեռացնել ատամի ախտահարված հյուսվածքները և առավելագույն նպաստավոր պայմաններ ստեղծել լեցավորելու համար, այսինքն վերականգնելու նրա անատոմիական տեսքը և ֆունկցիաները:
Գոյությունունենր կարիոզ խոռոչների մշակամն մի քանի եղանակ:
Առաջինը – ըստ Բլեկի – կայանում է նրանում, որը կարիոզ խոռոչը պետք է մշակել մինչջ ատամի իմունային գոտիներ /ատամի առավել քիչ կարիեսի ենթարկվող շրջաններն են/, այսինքն պատանատոմիորեն առողջ հյուսվածքները: Այս մեթոդը անվանվում է “կանխարգելիչ մշակման մեթոդ”: Մեթոդի դրական կողմը այն է, որ այսպիսով կանխարգելվում է երկրորդային կարիեսի առաջացումը, սակայն ատամը կորցնում է իր հյուսվածքների մեծ մասը:
Երկրորդ մոտեցումը այն է, որ պետք է հեռացվի միայն աչքով տեսանելի ախտահարված հատվածները, ինչը կխնայի ատամի կարծր հյուսվածքների մի մասը, սակայն կմեծանա երկրորդային կարիեսի առաջացման ռիսկը: Այս մեթոդը առաջարկվել է Լուկոմսկու կողմից և կոչվում է “կենսաբանական նպատակահարմարության մեթոդ”:
Ատամի կարծր հյուսվածքներ մշակելու նպատակով օգտագործում են գչիրներ, որոնք ունեն տարբեր տեսակի աշխատող մակերեսներ, օգտագործման նպատակներ և այլն: Ալմաստե գչիրները խորհուրդ է տրվում օգտագործել էմալի մշակման համար, իսկ դենտինը մշակելու համար` կարծրհամաձուլվածքայինը:
Այժմ գոյություն ունեն նաև լազերային ճառագայթով մշակման մեթոդ, սակայն այն հնարավորությունչունի թեքվելու, ուստի հաճախ հնարավոր չի լինում նրանով ճշգրիտ մշակել կարիոզ խոռոչը:
Կարիոզ խոռոչի մշակումն ու ձևավորումը կախված է ատամի անատոմիական ռեսքից, խոռոչի տեղակայումից և չափերից:
Մանի որ ատամի հյուսվածքների մշակումը շատ մանրակրկիտ և ցավոտ գործողություն է, ապա այն պետք է անել հետևելով մի շարք կանոնների.
-ատամի մշակունը պեք է անցկացնել անզգայացման տակ
-միջամտությունը անց կացնել առավելագույնս լավ բնական և արհեստական լուսավորվածության ներքո
-պահպանել էրգոնոմիկայի և անվտանգության կանոնները
-աշխատել միայն մանրէազերծված գործիքներով
-օգտագործվող բոլոր գործիքները պետք է լինեն սուր, չմաշված, լավ ֆիքսված, իսկ պտտվող գործիքները` կենտրոնացված և չունենան տատանումներ:
– մշակման ընթացքում պետք է հաշվի առնել կարիոզ խոռոչի և ատամի անատոմիո-տոպոգրաֆիկ հատկությունները

Անզգայացումը ստոմատոլոգիայում

Ինչպես հայտնի է ստոմատոլոգիական միջամտություններից մեծ մասը ուղեկցվում է ցավով, ուստի անհրաժեշտ է լինում օգտագործել անզգայացում, ինչը կերաշխավորի կատարվող գործողությունների անցավությունը և կապահովի բուժման էֆեկտիվությունը: Հաճախ կարիք է լինում անզգայացումից առաջ անցկացնել պրեմեդիկացիա` հիվանդի դեղորայքային պատրաստումը անզգայացման:
Պրեմեդիկացիայի ցուցումներ են հանդիսանում
– հիվանդի վախը և լարվածությունը, ինչը արտահայտվում է անհանգստությամբ, և խանգարում է բժիշկի աշխատանքին
– հիվանդի վախը և անհանգստությունը, որը ուղեկցվում է սրտխփությամբ և ուշագնացությամբ:
Պրեմեդիկացիան լինում է միանվագ և կուրսային: Միանվագի ժամանակ դեղանյութը ընդունում են միջամտությունից 30-60 րոպե առաձ, իսկ կուրսայինի ժամանակ սկսում են ընդունել նախորդ օրվա երեկոյից, հետո առավոտյան և միջամտությունից մեկ ժամ առաջ:
Պրեմեդիկացիայի նպատակով հիմնականում օգտագործում են բենզոդիազեպինային տրանկվիլիզատորներ`
– ֆենազեպամ – 0,0005 – 0,001գ
– դիազեպամ /սեդուկսեն/ – 0,005 – 0,01գ
– տազեպամ /օքսազեպամ/ – 0,01գ
– էլենիում – 0,01 գ
– ֆենիբուտ – 0,25գ
Կարելի է օգտագործել նաև կատվախոտի թուրմ կամ կորվալոլ:

Անզգայացման տեսակները

Ընդհանուր անզգայացումը /նարկոզը/ առավել հաճախ օգտագործվում է վիրաբուժական ստոմատոլոգիայում, իսկ թերապևտիկ կամ օրթոպեդիկ կլինիկաներում այն օգտագործվում է ոչ այդքան հաճախ`
– երբ անհրաժեշտ է կատարել բարդ երկարատև միջամտություն
– այն հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն ալերգիկ ռեակցիա տեղային անեստետիկների նկատմամբ
– հոգե-էմոցիոնալ խանգարումներով հիվանդների մոտ
Որպես ընդհանուր անզգայացնող նյութ օգտագործում են “Կալիպսոլ”, “ Ֆտորոտան”, “Սոմբրևին”:
Տեղային անզգայացումը առավել լայն է կիրառվում ստոմատոլոգիայում: Տարբերակում են տեղային անզգայացման երկու տեսակ` ինյեկցիոն /ներարկային/ և ոչինյեկցիոն /ոչներարկային/:
Ոչինյեկցիոն անզգայացման նպատակով օգտագործում են 10% լիդոկաինի սպրեյ, 10% քսիլոկաին կամ լիդոկաինի հել ապլիկացիաների տեսքով: Այս մեթոդով սովորաբար անզգայանում է լորձաթաղանթը և լնդերը` ատամնաքարեր հեռացնելու կամ ինյեկցիոն անզգայացման նախապատրաստելու նպատակով: Բացի այդ ոչինյեկցիոն անզգայացման մեթոդներից են նաև կրիոանզգայացումը /քլորէթիլով/ – լորձաթաղանթի սառեցում; լազերի կամ էլեկտրամագնիսական ալիքների միջոցով, ակուպունկտուրան, էլեկտրոֆորեզը:
Ինյեկցիոն անզգայացումը կատարում են ներարկիչի օգնությամբ, ներմուծելով անզգայացնող նյութը հյուսվածքների խորանիստ շերտեր: Տարբերում են ինյեկցիոն անզգայացման հետևյալ տեսակները` հաղորդչական և ներսփռանքային /ինֆիլտրացիոն/:
Հաղորդչական անզգայացման ժամանակ անզգայացնող նյութը ներարկում են միջամտության օջախից հեռու, նյարդային ցողունի շրջանում: Հաղորդչական անզգայացումն լինում է և ստորին և վերին ծնոտների համար:
Ստորին ծնոտի անզգայացման համար օգտագործում են հետևյալ հաղորդչական անզգայացման տեսակները
1. Ստործնոտային կամ մանդիբուլյար, որի ժամանակ անզգայանում են ստործնոտային /n.alveolaris inferior/ և լեզվային /n.lingualis/ նյարդերը, ինչի հետևանքով թմրում են ստորին ծնոտի համապատասխան կողմի բոլոր ատամները, ալվեոլար ելունը պատող լորձաթաղանթը, լեզվի համապատասխան կեսի ծայրը և շուրթը;
2. Տորուսալ, որի ժամանակ անզգայանում են ստործնոտային /n.alveolaris inferior/, լեզվային /n.lingualis/ և թշային /n.buccalis/ նյարդերը, ինչի հետևանքով թմրում են ստորին ծնոտի համապատասխան կողմի բոլոր ատամները, ալվեոլար ելունը պատող լորձաթաղանթը, լեզվի համապատասխան կեսի ծայրը և շուրթը, ինչպես նաև այդ շրջանի այտի լորձաաթաղանթը;
3. Մենտալ կամ կզակային, որի ժամանակ անզգայանում է կզակային նյարդը /n.mentalis/, ինչի հետևանքով թմրում են համապատասխան կողմի կտրիչները, ժանիքը և պրեմոլյարները, ալվեոլար ելունի լորձաթաղանթը և շուրթը:
Վերին ծնոտի անզգայացման համար օգտագործում են հետևյալ հաղորդչական անզգայացման տեսակները`
1.Քմային, որի ժամանակ անզգայանում է մեծ քմային նյարդը /n.palatinus major/, ինչի հետևանքով թմրում է համապատասխան կողմի կարծր քիմքի և ալվեոլար ելունի լորձաթաղանթը;
2. Կտրիչային, որի ժամանակ անզգայանում է կտրիչային նյարդը /n.incisivus/, ինչի հետևանքով թմրում է կտրիչային ոսկրի լորձաթաղանթը, ժանիքից ժանիք ընկած հատվածը, ինչպես նաև կարող է անզգայանալ քթի հատակի լորձաթաղանթը;
3. Տուբերալ, որի ժամանակ անզգայանում է վերին հետին ատամնաբնային նյարդերը /n.alveolaris superior posterior/, ինչի հետևանքով թմրում են վերին ծնոտի ծամիչ ատամները, ատամնաբնային ելունի անդաստակային մակերեսի լորձաթաղանթը և այտը;
4. Ստորակնակապճային որի ժամանակ անզգայանում է ստորակնակապճային նյարդը /n.infraorbitalis/, ինչի հետևանքղվ թմրում է համապատասխան կողմի վերին ատամնաբնային միջին /n.alveolaris superior media/ և առաջային /n.alveolaris superior anterior/ նյարդաթելերը, ինչի հետևանքով թմրում են վերին ծնոտի ֆրոնտալ ատամները, այդ շրջանի ատամնաբնային ելունի անդաստակային մակերեսի լորձաթաղանթը:
Ներսփռանքային անզգայացման ժամանակ անզգայացնող նյութը ներարկում են անմիջապես միջամտության շրջանում: Տարբերում են ներսփռանքային անզգայացման հետևյալ ձևերը`
1. Ենթալորձաթաղանթային, երբ անեստետիկը ներարկվում է անմիջապես բուժվող ատամի ապիկալ հատվածի լորձաթաղանթի տակ;
2. Ենթավերնոսկրային, երբ անեստետիկը ներարկվում է անմիջապես բուժվող ատամի ապիկալ հատվածի վերնոսկրի տակ: Կատարում են այն դեպքերում, երբ ենթալորձաթաղանթային անզգայացումը էֆեկտիվ չի եղել;
3. Ներկապանային, երբ անեստետիկը ներարկվում է անմիջապես բուժվող ատամի կլոր կապանի մեջ: Կատարում են ոչպես հավելում ենթալորձաթաղանթայինի և ենթավերնոսկրայինի;
4. Ներկակղանային, երբ անեստետիկը ներարկվում է անմիջապես բուժվող ատամի կակղանի մեջ: Կատարում են այն ժամանակ, երբ ատամի կակղանը արդեն մերկացած է, և մնացած անզգայացումները լիովին չեն թմրացրել ատամը;
5. Ներոսկրային, երբ անեստետիկը ներարկվում է անմիջապես միջամտության շրջանի ոսկրի մեջ: Այս անզգայացումը քիչ է կիրառվում, քանի որ շատ տրավմատիկ է:
Հաճախ լիարժեք անզգայացում ստանալու համար կարիք է լինում անզգայացման որոշ տեսակներ համատեղել միմյանց հետ: Օրինակ ստորին ծնոտի մեծ աղորիքները անզգայացնելու համար կարիք է լինում մանդիբուլար անզգայացման հետ կատարել նաև ներսփռանքային անզգայացում տվյալ ատամի արմատի շրջանում` թշային նյարդի ծայրամասային ճյուղերը անզգայացնելու համար:
Ստոմատոլոգիայում օգտագործվող տեղային անեստետիկները իրենց քիմիական կազմով բաժանում են երկու խմբի` եթերային և ամիդային: Եթերային խմբին են պատկանում նովոկաինը, դիկաինը, անեսթեզինը և այլն, իսկ ամիդային խմբին` լիդոկաին, արտիկաին, մեպիվակաինը, տրիմեկաինը, ուբեստեզինը և այլն: Առավել արդյունավետ են համարվում ամիդային խմբի ատեթետիկները:
Անեսթետիկները լինում են 2-4%:
Հաճախ տեղային անեսթետիկների մեջ ավելացնում են որոշակի քանակի անոթասեղմիչներ` ադրենալին կամ նորադրենալին: Դրա նպատակն է ուժեղացնել անզգայացման տևողությունը և խորությունը, պակասեցնել ներմուծվող անեստետիկի քանակը և խտությունը, որն անհրաժեշտ է նյարդային վերջութների բլոկադայի համար, կանխել կամ նվազեցնել արյունահոսության վտանգը միջամտության ժամանակ, իջեցնել արյան պլազմայուն տեղային անեթտետիկի խտությունը: Անոթասեղմիչները ավելացնում են անեսթետիկներին տարբեր հարաբերությամբ` 1:50000, 1:100000, 1:200000: Առավել արդյունավետ և ուժեղ ազդեցություն ունեն 1:50000 անեսթետիկը:
Անոթասեղմիչներով անեթետիկները ունեն նաև կողմնակի բացասական ազդեցություն` սրտի աշխատանքի արագացում, զարկերակային ճնշման բարձրացում, ծայրամասային անոթների նեղացում: Այդ իսկ պատճառով այս անզգայացնող նյութերը խորհուրդ չի տրվում օգտագործել սրտային արատներով, սրտի իշեմիկ հավանդություններով, հիպերտոնիկ հիվանդությունով, սրտամկանի ինֆարկտ տարած հիվանդների մոտ:
Անզգայացման էֆեկտիվությունը կախված է նաև ծնոտների անատոմիական և հյուսվածաբանական կառուցվածքից: Վերին ծնոտի վրա ներսձանքային անզգայացումը ավելի էֆեկտիվ է քան ստորինի, քանի որ նրա վերնոսկրը և ոսկրի կոմպակտային շերտը ավելի ծակոտկոն է, իսկ սպունգանման նյութը ավելի զարգացած:

Leave a Reply